در همين مدت است كه انقياد قفقاز قطعى و كامل شد و در اثر آن ابتدا پوتى و سرانجام باطوم بوسيلهء راهآهن به بادكوبه اتصال يافت . در عين حال ايجاد ارتباط با خط آهن از مركز روسيه به ولگا و حاجى ترخان و توسعهء كشتىرانى در رودخانهء مزبور و بخصوص تشكيل بحريهء تجارتى بزرگ در درياى خزر باهم بدون اغراق موجبات تفوق و انحصار تجارتى ايران و روس را در شمال تأمين و تقويت نمود . خاصه ترقى حيرتانگيز بادكوبه با توسعهء صنعت نفت موجب تقاضا و ضمنا تهيهء بازار نزديكى براى محصولات چوب ، پوست ، غله برنج و خشكهبار ايران شد . اخيرا هم پيدايش راهآهن ماوراء بحر خزر از جانب شمال شرقى دروازهء تازهاى را به جانب ايران گشود و دامنهء نفوذ برتر روس را تا خطهء خراسان وسعت بخشيد و آن دولت را در سراسر حدود شمالى قلمرو همايونى مقتدر گردانيد .
در تمام اين مدت بواسطهء حمايت ناشى از سياست مالى كه سخت جنبهء انحصارى داشت ، همان سياستى كه روسها اول جادههاى تجارتى قفقاز را به روى اجناس ايران كه ترانزيت به مقصد اروپا صادر مىگرديد بازگذاشتند تا دادوستد و گردش پول را در اين راه رايج و معمول سازند ، سپس همين جاده را مسدود كردند تا سود و ثمر آن را به خود اختصاص داده باشند و اين ترتيبى است كه دولت روسيه معمولا معافيتهائى قايل مىشود و يا كرايهء اجناسى را كه با كشتى به ايران يا شرق ميرود تخفيف مىدهد . ناگزير كنترل بازارهاى شمال بدست روسها افتاد و تنها در مواردى جنس انگليسى امكان رقابت داشت كه بواسطهء مرغوبيت با وجود هزينهء سنگين حمل بار با كاروان از بحر سياه و بغداد يا خليجفارس به فروش مىرسيد .
بعلاوه بايد خاطرنشان ساخت كه حدود و ثغور روسيه از جهات خشكى يا دريا در شمال ، راههاى بمراتب آسانترى براى رخنه و نفوذ است تا جادههاى متقابلى كه انگلستان از طريق جنوبى مورداستفاده قرار مىدهد . با آنكه ايران در كرانههاى بحر خزر نيز مانند سواحل خليجفارس بندر درستى ندارد باز فاصلهء اين نقاط تا بنادر روسيه به آن اندازه بعيد و زياد نيست كه بمبئى يا لندن از سواحل ايران صدها فرسخ دور افتادهاند .
مرز روسيه از تبريز پايتخت تجارتى ايران فقط 80 ميل فاصله دارد .
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 662
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٦٦٢