ترازنامه
در عرض شش هفت سالى كه اين اقدام طول كشيد كارهائى كه انجام شده بود اگر نتوان گفت كه نيك برجسته بود ، بىسود و بهره هم نبوده است و تقريبا يگانه اقدام صدور ابريشم خام از ايران و وارد كردن پارچهء انگليسى و اجناس اروپائى به اين مملكت بود . سعى در تجارت با مشهد بهنظر هانواى پاك بيهوده و بهتر آن بود كه سران كمپانى در همان رشت اقامت مىنمودند و بجاى تلاش با رسم و راه كار عادت مىكردند . ترازنامهاى كه وى انتشار داد حاوى كموبيش ارقام ذيل است :
واردات به ايران در سالهاى 6 - 1743 معادل 492 ، 690 كورون يا 398 ، 174 ليره . صادرات ابريشم خام از ايران در سالهاى 9 - 1743 بارزش در ايران 500 ، 373 كورون يا 375 ، 93 ليره . هانواى مىنويسد كه قيمت ابريشم خالص در حدود 10 شلينگ هر گيروانكه بود و با تفريق مخارج به قيمت 6 / 15 شلينگ يعنى سود 50 درصد به فروش مىرسيد ، محاسبهاى كه در نظر او با توجه به خطر كار هرچند كه بزرگ بود باز مىارزيد .
علتهاى شكست
دليلهاى شكست هم تجارتى بود و هم سياسى و بخصوص دليل ثانوى . چنان رقابت سختى بين روسها و انگليسها و ارامنه درگرفته بود كه بازارهاى گيلان پر از اجناسى بود كه خريدار نداشت « 1 » . انگليسىها نيروى خود را صرف كار خويش و رفع حسادتهائى مىكردند كه ميان شركتهاى رقيب پيش آمده بود . ايران هم در آن دوره بقدرى وضع پريشان و آشفته داشت كه در افراد رمقى براى خريد جنس باقى نمانده بود ، اما برتر از همه جهات يكى رفتار خصومتآميز روسها بود كه از كار خودسرانه ولى شهامتآميز التون سخت برآشفته بودند ، ديگر وضع بغرنج و پرهرجومرج ايران بعد از نادر شاه كه هانواى راجع به آن شرح صادقانه و مبسوطى باقى گذاشت .
در سرزمينى كه به آن صورت دچار انحطاط و پريشانى شده بود پيشرفت
هامش
( 1 ) - ارامنه هم مجبور شدند كه كار تجارت را در سال 1745 يعنى چهار سال قبل از اتباع انگليس ترك كنند .