بازار
بازار اصفهان بسيار ممتاز است و تا مسافت زيادى در جهات شمالى و شرقى ميدان شاه امتداد دارد چند تا از راسته بازارها فعلا خالى و يا نيمهمتروك است ، ولى آنچه داير است بعد از بازار كريم خان زند در شيراز كه در آسيا عالى - ترين بهشمار مىرود در درجهء دوم مىباشد . زندگى شهرى هنگام روز تماما در راستههاى شلوغ آن مىگذرد و در آنجاست كه تنوع لايزال شرقى بهنظر مىرسد و ازدحام افراد و حيوانات مانع حركت و مايهء حيرت است .
در راستهء اصلى چندين حياط يا كاروانسرا هست كه پر از جنس است و در آن صداى ترازو و زنگ شتر و قاطر و بانگ فروشندگان بىانقطاع به گوش ميرسد . بازرگانان اروپائى مركز كارشان در همينجا و يا عمارت كنار بازار است .
بارها من در جمع ايشان كه سرگرم معامله و كشيدن قليان و نوشيدن چاى بودند ناظر حرف و كار ايشان بودم .
تجارت
هرچند اين شهر در حال انحطاط طبيعى است هنوز دومين مركز تجارتى ايران و از اينجهت فقط تبريز بالاتر است . مشاهدهء علامات يا ارقام تجارتى عدلهاى كالا كه بر شتر و قاطر و الاغ حملونقل مىشود هر فرد انگليسى را خشنود مىسازد و از طريق بازجوئى هم دانسته خواهد شد كه منچستر كماكان پارچههاى بازار اصفهان را تأمين مىكند و اينكه اين شهر حد نهائى كمال تفوق غيرقابل انكار تجارت انگلستان است و اين برترى نفوذ تجارتى ، هم مورد اعتماد و هم رو به افزايش است و بهيچوجه در خطر كاهش نيست .
اين حقيقت بارز كه عمدهترين تجارتخانهها در اصفهان نام و نشان بيگانه دارند ، منظورم كمپانىهاى زيگلر و هولتز است ، موجب اين سوءتفاهم شده است كه تجارت اصفهان از دست بازرگانان انگليس بيرون رفته است ، اين استنباط هيچ مبناى درستى ندارد . اين هر دو شركت و همچنين كمپانى تجارتى خليجفارس كه در اصفهان نيز شعبه دارد تقريبا تمام تجارت ايشان با كالاى انگليسى است و همهء نفع كسبوكار آنها مآلا عايد مؤسسات اقتصادى لانكاشير