سابقا نمك در چالههاى نمكگيرى ساحل از راه تبخير فراهم مىگرديد ، اما حالا از صخرهها با ديلم جدا و يا بوسيلهء باروت صخرهها را متلاشى مىسازند و بار شتر تا كنار دريا مىبرند و در آنجا هر تنى 13 روپيه فروخته مىشود . صادرات سالانهء اين جزاير مىگويند 000 ، 25 تا 000 ، 30 تن است و بهترين نمك را در محلى بنام نمكدان در قشم بدست مىآورند . در آنجا صخرههاى عمودى از نمك خالص هست با ارتفاع 200 تا 300 پا و به بازارهاى مسقط ، زنگبار ، بمبئى جزيرهء موريس و جاوه صادر مىشود .
نمك در همهجا با سنگ گل اخرا مخلوط است و آن را در محل جيلكها جيلو مىنامند و يكى از ايرانيان معاملهء آن را به مبلغ 650 تومان اجاره واگذار كرده است . تاكنون صادرات سالانهء آن به 1500 تن رسيده است كه احتمال افزايش بسيار دارد . در بسا جاهاى ديگر ايران نيز معدن نمك هست و بهحد وفور استخراج مىشود كه بيش از مقدار احتياج مملكت است ، از جمله اين نقاط مىتوان مسرح ، ايوانكى ، دهنمك ، لاسگرد و كافر قلعه را نزديك نيشابور نام برد و همچنين كمريج و دو درياچهء نمك كه بين كرمان و بندرعباس واقع شده است .
ساير منابع معدنى
از جمله معادنى كه هنوز ذكر نكردهام ، ولى در نقاط متعدد ايران پراكنده هست مقدار معتنابهى سنگ گچ و نمك تيزاب و پوتاس و زاج است كه در حوالى قزوين و درتاش بدست مىآيد . گوگرد كه معدن عمدهء آن در خمير در خشكى روبروى جزيرهء قشم است ، سابقا در اجارهء سلطان مسقط بود و حالا در دست خود ايرانيان است و شوره در حوالى زنجان و قم و روى در نزديكى يزد و قلع كه مىگويند در بين استراباد و شاهرود است .
آيندهء معادن در ايران
هنوز موقع آن نيست كه با اطمينان خاطر راجع به آيندهء استخراج و بهرهبردارى معادن ايران بتوان چيزى پيشبينى كرد . اطلاعاتى كه در اين فصل ذكر شده است و اگر چاپ دومى از اين كتاب انتشار يابد خواهم توانست شرح موضوع را بهنحو مبسوط بيان كنم ، نشان مىدهد كه چه زمينهء وسيعى از جهات تنوع و وفور منابع براى عمل و اقدام فراهم است .