را مهندسان شركت مزبور مورد كاوش و تحقيق قرار ندادهاند ، ولى راجع به هيچ منطقه هم بيشتر از اين سرزمين بنابر اطلاعات متفرق كه از زمان قديم مانده است معلوماتى در اختيار نيست و دربارهء هيچ ناحيه هم مثل اينجا با اطمينان نمىتوان گفت كه ذخائر زيرزمينى آن هم متعدد و هم گوناگون است . سنگهاى آهن ، سرب ، مس در آنجا به حد وفور هست و چندبار هم اگرچه با طرزى ناقص بوده مورد بهرهبردارى واقع شده است . غنىترين منابع اين ايالت در قرهداغ در سمت شمال شرقى است كه از معادن آهن و مس آن در همين قرن هم اروپائيان و هم ايرانيان استخراج كردهاند « 1 » .
سرب نيز در ناحيهء خلخال كه در چهارده فرسخى تبريز است مدتها استخراج مىشده و مس و شورهء قلمى هم در آنجا بدست مىآمده است . زغال سنگ هنوز در چهار فرسخى شمال شرقى تبريز استخراج مىشود . در گوشهء جنوب شرقى آذربايجان منطقهء خمسه است ، حاكمنشين آن زنجان ، در آنجا معادن مس و سرب و زغال سنگ و همچنين جيوه « 2 » كه در قرون وسطى هم معروف بوده است در آغدره و قيزكپان در مغرب زنجان يافت مىشود .
با آنكه هنوز زود است كه با اطمينان كامل راجع به ذخاير معدنى اين منطقه چيزى پيشبينى كرد ، ولى شواهد متعددى حاكى است كه بنابر اطلاعات معرفة الارضى انكارناپذير ، آن حدود و وقوع شهر بزرگى در مركز اين منطقه كه بازار عمدهء خريد و فروش بوده است اقدامات استخراجى اين ناحيه در آيندهء
هامش
( 1 ) - راجع بمعادن قرهداغ كه موردتوجه و اقدام سر . ليندسى بيتون واقع شده بود گزارشى ديدهام كه دكتر رياچRiachبه سر . جان مكنيل ( وزير مختار انگليس در تهران ) داده بود و در آن گزارش مندرج است كه : « گويا همهجا را انبوه عظيم معادن قيمتى فراگرفته است و چنين مىنمايد كه تمام كوهستان سراسر سنگهاى معدنى است كه شايد غنىترين در همه عالم است ، مانند آهن و قلع و مس و غير از معدن قلع انگرت كه استخراج نشده مىنويسد شايد حيرتآورترين معدن سراسر جهان باشد » . موريه كه دربارهء همين ناحيه صحبت مىداشته كلمات كتاب مقدس را شاهد آورده است : « سرزمينى كه همهء سنگهاى آن آهن است و از تپههاى آن مىتوان برنج بكنى . »
( 2 ) - درحالحاضر جيوه در ايران بسيار گران است و هر دبه 40 گيروانكه 10 ليره و يا هر تنى در تهران 300 ليره قيمت دارد .