زغال سنگ و نفت و منگنز و بوره و معدن پنبهء نسوز را كه متعلق بدولت بوده و قبلا امتياز آن به فرد ديگرى داده نشده است شامل مىباشد . معادن فلزات قيمتى و سنگهاى گرانبها از قبيل فيروزهء نيشابور كه شرحش را در كتاب اول ذكر نمودهام و در اينجا تكرار نمىكنم مستثنا بوده است . مدت امتياز شصت سال و مشتمل بر معادنى مىشده است كه استخراج آن از 1889 در ظرف ده سال آغاز شده باشد و 60 درصد بهره نصيب خزانهء همايونى مىگرديده است .
پس از تشكيل اين شركت مهندسان صالحى بدون درنگ به سراسر ايران براى كاوش و تحقيقات اعزام شدند و باآنكه حركت اين كارشناسان بواسطهء ناخوشى و هواى نامساعد كه دسترسى به بعضى از نقاط را در زمستان و نقاط ديگر را در تابستان غيرمقدور مىسازد و در اثر كارشكنىهاى مأموران ايرانى دچار تأخير شده بود باز گزارشى تهيه و تقديم شده كه بيش از پيش به ما امكان مىدهد كه نظريات مقرون به صواب در باب ذخائر معدنى ايران و وسعت حدود آن بدست آوريم . بايد توجه داشت كه در مواردى چند بخصوص در مراحل مقدماتى ، كار شركت مزبور منوط به حصول توافق با صاحبان معادنى است كه در اختيار دولت نيست و دولت ايران منابع خصوصى يا آنهائى را كه اجاره داده بود در امتيازنامهء مزبور مستثنى ساخته كه بيشتر شامل معادن فعلى مىگردد . با مرور زمان و اكتشافات تازه معادن جديدى پيدا خواهد شد و من بجاى اظهارات كلى و مبهم بسبك دايرة المعارف در اينجا نواحى معدنى ايران را جداگانه بررسى و شرح اجمالى راجع به ذخاير زيرزمينى هر منطقه بيان خواهم كرد .
مناطق معدنى
نواحى معدنى ايران تقريبا شش منطقه است : 1 - ايالت آذربايجان در شمال شرقى 2 - دامنههاى شمالى و جنوبى رشتههاى اصلى البرز بين رودبار و رشت تا استراباد 3 - خراسان 4 - كرمان 5 - نواحى مركزى بين قم و شيراز بخصوص حوالى اصفهان و نائين 6 - كرانههاى خليجفارس و جزاير .
1 - آذربايجان
بواسطهء زمستان شديد و برف سنگين هنوز ايالت آذربايجان