دستگاههاى مختلف و تأسيسات و امتيازاتى نقل شده است كه بدولت تعلق دارد و به اجاره واگذار مىشود ، از قبيل پست و تلگراف و ضرابخانه و معادن و غيره .
در سال 9 - 1888 مبلغى كه از اين چند بابت عايد شده 107000 تومان بوده .
حدس من اين است كه اين ارقام در آينده بوجه قابل ملاحظهاى ترقى خواهد كرد . يكى از آن جهت كه اعليحضرت امتيازاتى بشركتهاى اروپائى اعطا كردهاند و از بهرههاى سالانهء آنها ( مانند امتياز بانك شاهى و شركت معادن ) عايد خزانهء دولتى خواهد گرديد . اگر تأسيسات مزبور بطورى كه انتظار هم ميرود سود بدهند خزانهء شاهى نيز بهرهمند خواهد شد ، و اين غير از وجه نقد حق امتيازى است كه به پادشاه تقديم و برحسب معمول بىسروصدا به كيسهء همايونى وارد مىشود .
II
- عايدات نامرتب :
1 - مصادرههاى عمومى
درآمد نامرتب يا سيورسات مبلغى است كه عنفا و ناگهانى جهت رفع پارهاى احتياجات فورى اخذ و يا قهرا تحت لفافهء هديه و پيشكش تحصيل مىشود . اين كار موجب فشار و اجحاف بسيار نسبت بافراد عامه مىشود ، و در سابق وضع از اين هم بدتر بود ، چه باآنكه ظاهرا چنين مىنمايد كه مبلغ مزبور از كيسهء اعيان توانگر و عمال تبهكار ادارى پرداخت مىگردد ، كه احدى را از اين بابت تأسفى نيست ، ولى درواقع از جيب زارع بىمايه خارج و بنابر مراتب طبقاتى بار سنگين اينگونه تحميلات سرانجام بر شانهء او وارد مىشود .
از اين قبيل درآمدهاى اتفاقى قلدرانهترين و ظالمانهترين بنام صادر مشهور و آن نوعى باج و تحميل خاص سرزمين ايران است كه از يك ناحيه يا ولايت و يا شايد همهء مملكت گرفته مىشود ، تا وجه هزينهء مخصوص مانند مخارج جنگ يا افزايش نيروى نظامى يا تأسيسات عام المنفعه و يا تعمير كاخهاى سلطنتى كه غالبا پيش مىآيد ، يا پذيرائى سفرا يا هزينهء رسمى والى و مأموران دولتى فراهم گردد .
معمولا مبلغ معينى بوسيلهء حاكم ولايت يا بلوك بدولت پرداخت مىشود كه وى در طرز وصول كردن آن از مردم مختار است ، و قاعده و ترتيبى هم در كار