حركت و بين راه در كراچى ، گوادر ، مسقط ، جاسك ، بندرعباس ، لنگه ، بحرين ، بوشهر ، فاو و محمره عبور مىكند و با توقفهاى بين راه درست در دو هفته مسافتى را معادل 1970 ميل طى مىكند . اين ترتيب بدون ترديد چندان سريع نيست و جز براى كسانى كه با تاريخ و تجارت و سياست سروكار دارند براى سايرين بسيار خستهكننده است . شايد دستكم از لحاظ اين جانب وسيلهء تسليت خاطر باشد كه چنين خيال كنم كه لااقل وقت كافى براى خوانندهء بىميل فراهم مىسازد كه اين فصل كتاب را ملاحظه كند .
در بصره اين كشتىها با كشتى كوچك و عالى سرويس شركت فرات و دجله مربوط مىشود و قسمت بالاى دجله تا بغداد را در ظرف سه روز و نيم و چهار روز سير مىكند . ضمنا سرويس كشتىرانى عثمانى در رودخانه هست كه فقط توجه عدهء معدودى را جلب مىكند . درحالحاضر چهار كشتى در اين خط به كار است و هر هفته يك يا دو بار حركت مىكند . در بمبئى كشتىها با سرويس
O P
كه به اروپا پست مىبرند ، بعلاوه كشتى كمپانى بحرپيمائى ايران و بمبئى كه افسران انگليسى دارد و به تجار محلى متعلق است و از طرف آنها اداره مىشود ، با كرايهء ارزانتر كار مىكند و سرويس نامرتبى بين بمبئى و خليجفارس تا بصره دارد . مدتى هم يك سرويس فرانسوى در خليجفارس بود ، ولى با وجود مدد مالى دولتى باز ناچار به تعطيل شد و صحبت از آن در ميان بود كه سرويس فرانسوى تا بصره از نو داير شود ، با همكارى كمپانى مساژرى مارى تيم كه حالا پنج كشتى بين مارسى و كراچى دارند . كمپانى داربى و اندرو كه انگليسى است از انگلستان به بوشهر و بصره سرويس دارد هرچند كه كشتىهاى اين كمپانى را گاهى شركتها دربست براى يك نوبت كار اجاره مىكنند .
كشتى بخارى خليجفارس
حال در موقع ترك كردن خليجفارس جا دارد به آخرين مشاهداتى كه در ذهن مسافر اثر مىگذارد اشاره كنم . عرشهء كشتى خليج حيرتآورترين چشمانداز را دارد . من سابقا هم به آميزش عجيبى از تركيب