تحقيقاتى كه در اين دريا و سواحل انجام يافته كه بر اثر آن كشتىرانى براى همهء اقوام و دولتهاى جهان آسان گرديده است ، نتيجهء خدمت و كار نيروى دريائى كهنسال حكومت هند مىباشد و از حاصل تلاش بىاجر و امتنان آنها ، وسايل بحرى تمام كشورها از اين منطقه استفاده مىكنند . نكتهاى را كه بايد بخصوص خاطرنشان كنم و در انگلستان از اهميت آن غافلاند ، سياست مطلوبى بوده است كه به منظور تأمين نظارت آيندهء انگلستان در آبهاى اين نواحى ضرورت كامل داشته است و حاصل اين سياست آنكه دولت انگلستان در مقابل هرگونه مداخلهء خصمانهء خارجى در اين حدود ( كه در راه تحقق امنيت آن مال و جان افراد خويش را فدا كرده است ) سخت مقاومت خواهد نمود .
مقايسه با ادعاى روس
هر قسم ادعائى كه دولت روسيه جهت نظارت انحصارى در بحر خزر در پيش بگذارد ، دهچندان از ناحيهء انگلستان دربارهء خليج فارس مورد دارد ، جان صدها تن و مليونها ليره سرمايهء انگليس براى تأمين صلح و آرامش آبهاى ناامن اين منطقه مصرف شده است . درحالىكه روسيه اسباب بيم و هراس معدودى راهزن بىنواى شمالى را فراهم ساخته است ، انگليسها در جنوب با پيروزى و توفيق ، از عهدهء درهم شكستن دستههاى دزدان همدستى برآمدهاند ، كه يادآور وضع و كار آخرين قرن جمهورى رم و فتح نمايان پمپئى است .
در اين حدود و حوالى ، چرخ تجارت به راه افتاده و در اين زمينه پيشرفت درخشانى حاصل شده است كه هرچند خود انگلستان و هندوستان از آن بهرهمند مىشوند ضمنا مايهء زندگى و كار ايران و عربستان و عثمانى است . هزاران نفر از اتباع انگلستان با حمايت پرچم بريتانيا به كار و تجارت اشتغال دارند ، ولى انگلستان بهيچوجه از آن نوع دعاوى ندارد كه روسيه در مورد درياچهء شمالى خواستار بوده ، و در تأمين آن پافشارى نموده است .
بريتانيا مدعى نيست كه خليجفارس درياچهء بستهاى است كه خارجىها