فاو ( فو )
فاو قرنطينه و تلگرافخانهء دولت عثمانى ، در دهانهء شط العرب است . ادارهء تلگراف هند و اروپ در اينجا عدهاى مأمور و عمارتى دارد . فاو انتهاى كابل زيردريائى از كراچى است از طريق جاسك و بوشهر و رابط خط تلگراف زمينى تا بغداد است . اين محل كه هيچگونه اهميت ديگرى ندارد ، اخيرا بواسطهء اقداماتى كه دولت عثمانى به منظور استحكام دهانهء شط در آنجا كرده ناگهان كسب اهميت نموده است . راجع به اين اقدامات در فصل مربوط بهكارون مطالبى ذكر و نظرياتم را بيان كردهام كه احتياجى به تكرار آن نيست .
اثرات حمايت انگلستان
در اينجا من گردش سراسر سواحل خليجفارس را تمام و ضمنا خاطرنشان مىكنم كه دولت ايران درحالحاضر بيش از هر موقع ديگر از زمان شاه عباس در كرانههاى شمالى آن حكومت قدرتآميز و حاكميت بىمعارض دارد . در سواحل جنوبى نيز دولت عثمانى كوشاست كه حدود نفوذ خود را در عربستان بسط دهد ، و امارتنشينهاى عربى هم با استقلال تام يا فقط نسبى وجود دارند ، ولى در ميان همهء اين عوامل ، وجود مقتدر بريتانياست كه با اقتدار كامل و قرين عدالت ، شاهين ترازو را در دست دارد .
اين اظهار مبالغه نيست كه جان و مال صدها هزار نفر از افراد بشر تحت حمايت انگلستان در منطقهء خليجفارس مصون از خطر است ، و هرگاه اين حمايت از ناحيهء مزبور سلب و يا نابود شود اين دريا و سواحل آن در عوض امنيتى كه آن دولت فراهم ساخته است ، دستخوش آشفتگى بىپايان خواهد گرديد . اين قضيه كه دولت ايران قدرتى يافته است كه در سواحل شمالى فرمانروائى كند و يا اين موضوع كه به اعراب ثابت شده است كه دزدى بحرى كار درست و صوابى نيست ، و يا در آن سامانى كه سابقا جولانگاه كشتىهاى دزدان بود ، اكنون صيادان با فراغت خاطر به صيد مرواريد مشغولاند و عشاير عرب بجاى آنكه گرفتار مظالم پاشاها باشند ، از آزادى برخوردارند ، و قدرش را هم نيك مىشناسند ، همهء اين كارها ناشى از مساعى دولت بريتانياست .