شود و در صورتى كه اختلاف و تصادمى بين آنها پيش آيد ، طرف مصدوم از عمل متقابل ، خوددارى و قضيه را به نمايندهء سياسى انگلستان در خليجفارس ارجاع و دولت انگليس صلح و آرامش خليج را صيانت كند و همواره مراقب رعايت مواد قرارداد باشد .
اين معاهده درحالحاضر مورد اجراست و مواد آن كه مبين نتايج نيكى است كه تاكنون بدست آمده است حاكى از وضع ممتاز نمايندهء انگلستان مقيم بوشهر مىباشد . اين عهدنامه نه جلوگيرى از نزاع و جدالهاى داخلى را پيش - بينى كرده بود و نه مانع اين كار شد . عشاير جزء ، كارشان فقط زدوخورد باهم و خونريزى و عمليات انتقامى انفرادى به صورت تجاوز و انتقامجوئى است . در مورد روابط داخلى آنها ، انگلستان كه حق حكومتى در عربستان نداشته ، نمىتوانسته است دخالتى نمايد و منظور عمدهء اين دولت تأمين صلح و صفا در خليجفارس بوده است .
غير از تخلفهاى اتفاقى كه برطبق عهدنامه سبب اخذ جريمه و اين منظور هم با حضور ناو مسلح انگليسى در محل تأمين مىشود ، بايد گفت كه مقصود و مراد عهود مزبور حاصل گرديده است « 1 » . اينك كار تجارت در آبهاى خليج با امنيت كافى جريان دارد و اگر وضع و حال ناشى از قرارداد مزبور نمىبود ، تأمين اين منظور غيرمقدور بشمار ميرفت . يك يا چند ناو كوچك در اختيار نمايندهء بريتانيا در بوشهر آماده است و كشتى اختصاصى خود او هم براى مواقع اضطرارى آمادهء كار مىباشد ، و هفتهاى نيست كه دستههاى ايرانى يا عرب مرافعات خود را به وى ارجاع نكنند ، و با وضعى كه او يافته است درواقع سرور بىسرير خليج شده است . انصافا سرهنگ راس با شايستگى تمام بيست سال اين مقام را داشته ، و تصادفات هم بسيار محدود شده بود ، و غير از مقامات رسمى كمتر كسى در انگلستان
هامش
( 1 ) - با وجود همهگونه احتياط باز تجارت برده كاملا از بين نرفته است و هنوز اين كار بين بنادر افريقا و خليجفارس بانواع تمهيد و وسايل جارى است . بازگشت حجاج از سفر مكه دستآويز مناسبى براى اين كار فراهم مىسازد و هرساله ناوهاى انگليس هزاران نفر از بردگان را آزاد مىكنند .