خرابههائى نيز در جلو نظر اوست باز تعجب خواهد نمود كه چنين محلى وقتى 40000 نفر سكنه داشته است .
شهرى با شكوه فراوان
بارى راجع به اين شهر جهانگردان آزاد از هر قوم و نژاد آنقدر يكندا تعريف كردهاند كه خواه ناخواه بايد اذعان نمود كه در سابق شكوه و شهرتى عالمگير داشته است . با تشريك مساعى پرتغاليها و اعراب ، اين جزيرهء سنگى به بازار پرازدحامى مبدل شده بود و در آنجا از دو قطب جهان جنس و كالا وارد و مبادله مىكردند . در بازارهاى آن با افرادى از هر رنگ و نژاد از عربهاى تيرهگون عمان ، تا بوميان كراماندل يا مالاكا و سياهان زنگبار امكان برخورد و ملاقات بود . آبه رينال « 1 » در كتاب تاريخ خود راجع به هند شرقى شرح درخشان ذيل را در باب هرمز هنگامى كه در اوج ترقى و شهرت خود بود نوشته است :
« در موقع ورود بازرگانهاى بيگانه به هرمز ، اين شهر بيش از همهء بلاد ديگر مشرق زمين وضع باشكوه و دلپذير دارد . مردم تمام اقطار جهان با حسن سلوك فراوان كه در نقاط ديگر نمىتوان يافت ، باهم آميزش و دادوستد دارند .
اين سبك و آداب خاص تجار شهرهاى ساحلى است كه به ديگران نيز سرايت و تأثير نموده است . طرز كلام و حسن انتظام شهرى آنها و اقسام متعدد تفنن و سرگرمى كه در اين شهر فراهم است ، در پيشرفت كار تجارت نيز مؤثر افتاده و تجار را تشويق نموده است كه آنجا را كانون كار خويش قرار دهند . كف كوچهها با حصير و در بعضى جاها با قالى فرش است و پارچههاى كتانى كه از فراز بام فرومىاندازند ، مانع ناراحتى گرما و تابش آفتاب است . قفسههاى هندى با ظرفهاى زرين و چينى كه با گل و مواد خوشبو تزئين يافته ، در خانههاى ايشان ديده مىشود .
شترهاى حامل آب در ميدانها آماده ايستادهاند ، شراب ايرانى و عطرها و همه قسم تنقلات به حد وفور بر سفره و همچنين بهترين موسيقى مشرق زمين را فراهم دارند . خلاصه فراوانى نعمت و تجارت كلان و تجمل عالى و آداب مردان و خوشحرفى زنان ، شهر ايشان را كانون عشرت و خوشى ساخته است » .
هامش
( 1 ) -Abbe Raynal