بندر ريگ
ريگ بندر كوچكى در حدود جنوبىتر ، بر خليج محدودى ( خور ) واقع است كه يكى از شعبههاى نهر شاپور يا رودخانهء روح اللّه در آنجا به دريا مىريزد . در اين نقطه به سال 1754 كمپانى هند شرقى كه وضع تجارتش بواسطهء هجوم افاغنه مختل شده بود ، سعى نمود ايستگاهى تأسيس كند و نمايندهاى هم به اين منظور فرستاد ، اما آن كار بواسطهء تحريكات و ضديت هلنديها بىنتيجه ماند و چند سال بعد بوشهر براى اين كار انتخاب شد . در اواخر آن قرن ريگ يكى از پايگاههاى سركردهء دزدان بحرى خليج به نام ميرمهنا شده بود كه قواى انگليسى قلعهء او را تصرف و خراب كردند . نوع تجارت اين محل همان است كه قبلا ذكر شد و گمرك آنجا به مبلغ 5000 تومان اجاره داده مىشود .
بوشهر
اينك به شرحى دربارهء بوشهر مىپردازم كه عمدهترين لنگرگاه ( آن را بندر نمىتوان ناميد ) ايران در كرانهء جنوبى است و من وضع و خصايص آن را در حين سير و سفر سرتاسرى خود در ايران بيان و اشاره كردم كه چه نقايص كلى دارد و مانع از آن است كه بندر عمدهاى بشود . اين شهر از دريا چشماندازى جالبتوجهتر از ديگر بنادر سواحل شمالى خليجفارس دارد ، و يك قسمت از خليجى را كه در كنارش واقع شده اشغال كرده است ، و با بناهاى دو طبقه و ساحل نسبتا برجستهء خود از سطح آب بالاتر مىنمايد .
تا تقريبا چهل سال پيش حكومت اين شهر به دست شيخى بود . ولى در اينجا نيز مثل نقاط ديگر ساحلى اختلاف و نقارهاى داخلى طوايف متعدد فرصت مطلوبى براى دخالت و اعمال قدرت حكومت مركزى فراهم ساخته است و گرنه با وضع خطرآميزى كه داشته است ، اين اغتنام در اقدام ، آسان بدست نمىآمده است . در يكى از موارد نزاع محلى نيروى دولتى دخالت كرد و طرف ضعيف سركوب و حاكم دولت مركزى در آنجا مستقر گرديد .
بعضىها تأسف دارند كه چرا لشكر انگليس در جنگ 1857 آنجا را از دست داد ، و گرنه لنگرگاه آن آماده و درواقع بندر تازهء بوشهر ايجاد مىشد ، و در