پايتخت صفويه
در نيمهء قرن هفدهم بنابر اظهارنظر شاردن در داخلهء محيط ده فرسخى اصفهان 1500 دهكده وجود داشته و گرداگرد شهر 24 ميل راه بوده است و در درون ديوارهاى آن كه 12 دروازه داشت 162 مسجد 48 مدرسه 1802 كاروانسرا 273 حمام و 12 قبرستان بوده . تخمين كل جمعيت آن بين 600000 و 000 ، 100 ، 1 « 1 » بوده و رقمى كه اولئاريوس قيد نموده است 18000 خانه و 500000 نفر جمعيت بوده كه با ميزان مندرج در سفرنامهء شاردن زياد اختلاف ندارد و بىجهت هم نيست كه مردم اغراقپسند مشرقزمين مىگويند اصفهان نصف جهان است . كمپفر و استرليوس با احتساب حدود حومه ، وسعت بيشترى به اين شهر نسبت داده و محيط آن را شانزده فرسخ نوشتهاند .
شاه عباس دوم علاوهبر قصرهاى اقامتگاه اختصاصى متعدد 137 كاخ شاهى ( كه شايد بيشتر عمارتهاى خصوصى بوده ) در سراسر شهر داشت كه بوسيلهء ارث يا خريد يا مصادره بدست آورده بود و آن كاخها را براى اقامت سفرا و بزرگان خارجى اختصاص مىداد .
هنگامىكه سفرا در چهل ستون بار عام داشتند تمام امور ديگر رسمى در آن روز تعطيل و مراسم بسيار مجلل ، ولى سخت خستهكننده بود و موجب تأخير ورود سفير به پيشگاه همايونى مىگرديد ، همچنين مهمانىهاى درخشان كه با سرمستى توأم مىشد ادامه داشته و علاوهبر بساط جشن و شادمانى دربارى در ميدان بزرگ براى تماشاى مردم سرگرمىهاى كشتىگيرى و شمشيربازى و كارهاى چشمبندى و بندبازى و خيمهشببازى و مسابقهء چوگان و جنگ حيوانات از قبيل گاو و قوچ و گرگ و در موارد مهمتر شير و پلنگ فراهم مىكردند .
هنگام شب آتشبازى حيرتانگيزى مراسم جشن را طولانى و نورانى مىكرد . در يك طرف شهر برجى بود به ارتفاع 60 پا و 24 پا ضخامت بنام
هامش
( 1 ) - براى نشان دادن وسعت عظيم شهر اصفهان شاردن حكايت فرار آن غلامى را تعريف مىكند كه وى از خدمت ارباب خود از يك محلهء شهر گريخت و در محلهء ديگر آن دكانى باز كرد ، اما چندين سال كسى به هويت او پى نبرد ، ولى خود شاردن جمعيت آنجا را بيشتر از لندن محسوب نمىدارد .