پيش از آنكه توپخانه اختراع شده باشد ، سنگر غيرقابل نفوذى براى سركردههاى ياغى بود و هنوز هم در اين سرزمين كه حملونقل توپها آسان نيست پناهگاه عمده است . از اين استحكامات طبيعى دو تا در حوالى شوشتر و دزفول خيلى معروفاند : يكى از اسد خان ( زيرا كه مقر زمستانى اين رئيس طايفه و بعد هم اقامتگاه پسر او جعفر قلى خان بود ) و آن در شانزده فرسخى شمال شرقى شوشتر است و قبل از آنكه به طايفهء هفتلنگ برسد از استحكامات تيره مگووى و به دز ملكان معروف بوده از آن جهت كه چنين محل ممتاز را فقط فرشتگان آسمانى ممكن بود به انسان ارزانى دارند .
ليارد چندين روز در آنجا اقامت نموده و آن را صخرهاى داراى سه ميل محيط نوشته است كه فقط با پلههاى بلند و سوراخهائى كه در كوه كندهاند امكان دسترسى به آن بوده است . از آن بالا به طبقهء پائينتر مىآمدند كه چشمههاى طبيعى و چند آلونك داشته و با زحمت بسيار از آنجا عبور كردن به مرتبهء فوقانى كوه مقدور بود .
سنگر ديگر كه دز شاهى نام دارد در زمان ليارد به كلبعلى خان متعلق بود كه پس از وفات او به حسينقلى خان رسيد و آن در پانزده ميلى شمال شرقى دزفول در نزديكى آب دز واقع است و شامل ارتفاعاتى است كه در بالاى كوه چند ميل محيط آن است و پهلوهاى عمودى 150 پا دارد . فقط از راه باريكى كه قسمتى از آن را در صخره تراشيده و قمستى را هم فراهم ساختهاند ، مىتوان به قله رفت كه در آنجا چند كلبه و غار و چشمه و زمين زراعتى هست . اين هردو قرارگاه كوهستانى متعلق به ايلخانى بختيارى است .
دز سوم در مونگشت واقع است كه در قرون وسطى از استحكامات اتابكان بود و نه ماه در مقابل حملهء هلاكو خان مقاومت نمود . در نيمهء اول اين قرن آنجا سنگرگاه محمد تقى خان بود كه مىگويند هيچوقت بدست دشمن نيفتاد . در اين محل نيز صخره را تا 150 پا با تراش آماده كردهاند . محيط قلهء آن نيم ميل است ، داراى چشمههاى دائمى و غارهاى طبيعى است كه گنجايش 1000 نفر را دارد .
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 369
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٣٦٩