و بر شهرت تجارتى اين شهر افزوده است . آنها در اين مورد كموبيش وضع سودا - گران و دلالهاى چينى را در بنادر مجاز ژاپون دارند كه قسمت عمدهء تجارت را بدست خود گرفتهاند و مقدار كلى از مصنوعات داخلى نيز تابع كار و تدبير آنهاست .
از اين جهت يزد در ايران وضعى بىنظير دارد . هيچگونه جنگ و جدال و يا حتى شايعات مربوط به جنگ و نزاع در محلى كه تا اين اندازه در داخلهء كشور قرار گرفته است وجود ندارد و هيچ قسم تاختوتاز مردم باديهنشين به حدود و ثغور ايشان سرايت نمىكند و اين خود نگهبان دائمى وضع و بساط آنها است .
غريزههاى تجارتى اهالى آن حتى از اين بابت نيز نيك عيان است كه الاغ را براى سوارى بر اسب ترجيح مىدهند و بناهاى خوشظاهر و بازارهاى پرجمعيت حاكى از وفور رفاه و نعمت ناشى از روزگار قرين صلح و كار است . سابقا ابريشم سازى اشتغال عمدهء تجارتى اين شهر بود و نهال توت به حد وفور در آن حوالى مىكاشتهاند و تا حدود 1800 كارخانهاى كه 9000 كارگر داشت در نيمهء همين قرن در اين كار تجارتى فعاليت مىنمود ، ولى اين وضع درخشان به دلايلى كه در همهجا ديده مىشود دچار وقفه گرديده و بهجاى آن بخصوص از موقع جنگ انگليس و چين و باز شدن هنگكنگ زراعت خشخاش رواج يافته است و هر ساله 2000 صندوق محصول آن از يزد صادر مىشود .
از صادرات ديگر پنبه ، پشم ، فرش ، ريشهء روناس ، حنا ، بادام و پسته است واردات عمده مصنوعات هند و انگلستان از طريق جنوب و ظروف و چينىآلات روسيه از طرف شمال و پارچههاى نخى و مس و برنج و آهن و دواجات و ادويه و چاى هندى و چينى از راه بمبئى و بندرعباس به اين شهر مىرسد . از روسيه نفت ، شمع ، قند ، پوست و ظروف وارد مىكنند و آن كشور در واردات اسباب خرازى نيز رقابت مى نمايد .
عدهاى از ارامنهء روسى بهكار تجارت وارداتى و صادراتى با روسيه اشتغال دارند و براى تأمين منافع كشور خود از همكارى يك آژانس محلى روسى كه از تجار
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 295
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٢٩٥