فصل بيست و سوم ايالتهاى شرقى و جنوب شرقى
شهادت نقشه
در فصلهاى گذشته اوضاع و احوال ايالت بزرگ خراسان را كه شامل سراسر شمال شرقى قلمرو شهريار ايران است و همچنين حوزهء محدود سيستان را كه بين ناحيهء ماوراء بحر خزر و اوقيانوس هند واقع شده است و درواقع شرقىترين قسمت ايران محسوب مىشود شرح دادم . اينك بايد فصلى نيز به حدود و سامانى كه تحت عنوان منطقهء مركز و خاورى و ايالت جنوب شرقى قرار مىگيرد اختصاص بدهم كه اگرچه اولى بواسطهء شرايط طبيعى و ديگرى با تفاوتهاى قومى و نژادى از ديگر نقاط ايران متمايز است و روىهمرفته از ناحيهء جهانگردانى كه راه بىرنج و آسان سير و تفرج را پيموده و خود همت بررسى و تحقيق ننمودهاند مورد غفلت و يا بىاعتنائى قرار گرفته است ، باز اين نواحى كه از جهاتى با نقاط ديگر ايران ارتباط وسيع ندارد بواسطهء خصايص خود ايران واقعى است ، زيرا بطورى كه نظرى اجمالى به نقشه نشان خواهد داد از يكسو داراى شهرهاى عمدهء تجارتى است كه از مراكز پرجمعيت سخت دورافتادهاند ، ولى اساسا به تجارت اعم از وارداتى و صادراتى نياز فراوان دارند ، از طرف ديگر نيز بواسطهء بيابانهاى عظيم خشك و شنزار زمينهء بسيار بزرگى را در نقشه خالى و بىاثر گذاشتهاند ، بهحدى كه هيچ سياحى هرچند بىباك ، جرأت ننموده است با وجود موانع بزرگ طبيعى به آن حدود قدم بگذارد . راجع به اين نواحى خشكوخالى دو توضيح مىتوان داد : يا اين بيابانهاى