پادگان بوشهر شامل 300 تا 400 نفر سرباز و 50 تا 60 تن توپچى است با چند توپ كهنه كه در كنار بندرگاه حاكم افتاده است و ايرانيان آنجا را بىدليل قورخانه مىنامند . در سال گذشته ( 1891 ) بجاى سعد الملك برادر ارشد او نظام - السلطنه كه در موقع مسافرتم به شوشتر حاكم خوزستان بود منصوب شد . اين تغيير حكام بوشهر در وضع سكنهء آنجا تأثير نمود . تا بيست سال پيش افرادى كه از نسل عرب بودند اكثريت داشتند هرچند كه ايشان هم از جهات لباس و مذهب ايرانى شده بودند و چون ميزان تجارت بالا رفت و كار كشتىرانى محلىها نقصان يافت ، عمال ايرانى نيز بر همهء كارها مسلط شدهاند ، اگرچه هنوز هم بوشهر افراد زيادى از تبار عرب و يا نژاد مخلوط دارد .
در حدود صد تن ارمنى هم در بوشهر اقامت دارند كه بهكار تجارت مشغولند و جمعيتى نيز بالغ بر پنجاه نفر اروپائى دارد كه از آن جملهاند اعضاى نمايندگى انگلستان و ادارهء تلگراف و نمايندهء تجارتخانهها كه در سالهاى اخير بر عدهء ايشان به مقدار معتنابهى افزوده شده است .
شهر
جبههء غربى بوشهر كه مقابل درياست آبرومندترين ناحيهء شهر است زيرا كه محل نمايندگى بريتانيا در همين طرف است و آن عمارت بزرگى است داراى دو حياط و جلو دروازهء آن هميشه نگهبانى هندى ايستاده است . خانههاى افراد سرشناس اروپائى و تجارتخانهها نيز در همينجاست و بعضى از آنها ساختمانهاى سنگى دو طبقه با ايوان در جبههء درياست .
بالاى جرزهاى عمودى خانههاى بومى در بوشهر بادگير هست با روزنهء باريكى كه مخصوص جريان هواست . بعضى از بامها سايبانى براى خواب در فصل گرما دارند . با توجه به وسعت شهر بايد گفت كه تعداد بازارها زياد ، ولى تنگ و محدود و بيشتر كوچهها باريك است و تميز نيست . در محوطهء كنار دريا ، چادرهاى كوتاهى است و كپرها يا آلونكهاست از ساقه و برگ نخل و آنها اقامتگاه طبقهء پائين است و اگر از شهر جديد اثرى در آنجا بتوان يافت نتيجهء كار عاقلانهء سر . ال . پلى « 1 »
هامش
( 1 ) -L . pelly