اثر صخرهء اصلى در چندجا بر سطح ايوان ديده مىشود و همچنين بىاندازگىهاى آن به همين علت اصلى خواه براى آراستگى خودش و خواه براى ايوانهاى مختلف يا سطحى كه بناهاى متعددى در آنجا ساخته شده است .
درواقع يكى از پلكان را در ايوان مركزى از كوه اصلى كندهاند و مخزن آبى نيز در كوه حفر شده است و پسوپيشرفتگى كوه را از روى سليقه و صنعت با انطباق دادن وضع خارجى بنا و آراستگى نما از همه سمت و بخصوص در جبههء شمالى ديوارها با جرزهاى سنگى بزرگ كه غالبا افقى و گاهى قائم قرار دادهاند تركيب يافته و خيلى زيبا و پاكيزه كار گذاشته شده است ، با ساروج يا سيمان درز گيرى نكردهاند ، بلكه با بستهاى فلزى بهم مربوط ساخته و با قير گرفتهاند .
بعضى از ستونها تا پنجاه پا طول و شش تا ده پا ضخامت دارد . در اصل گچبرى و ديواره در گرداگرد ايوان وجود داشته و بر آراستگى آن از سمت جلگه مىافزوده است . اين ملحقات بهكلى از بين رفته است .
در ديوار جنوبى چهار كتيبه به خط ميخى هست دوتا به زبان پارسى باستان ، يكى عيلامى و يكى هم آشورى و حاكى است كه از داريوش كبير است و بنابر رسم و شيوهاى كه در كتيبههاى مقبرهها نيز ديدهايم وى اهورامزدا را نيايش مىكند و كشورهاى قلمرو و اتباع خويش را برمىشمارد و بارگاه خود را در پناه عنايات پروردگار قرار مىدهد .
كف ايوان بزرگ با آنكه از سنگ شكسته و زباله و در بعضى جاها نيز با خاك و شن انباشته شده بود باز پيداست كه به چهار حوزه تقسيم شده بوده است كه هم ناشى از وضع كوهستانى آنجا و هم بنابر طرح و نقشهء معمارى است . كوتاه - ترين و كوچكترين ، ايوان باريكى است در سمت جنوب با صد و هشتاد پا عرض و در حدود بيست پا ارتفاع از سطح جلگه و چنين مىنمايد كه هيچوقت ساختمانى نداشته است .
در سطح ثانوى درگاه خشيارشا با سرستون گاو نر است ، قدرى در عقب آن تالار صد ستون است كه ارتفاع آن سى و پنج تا چهل پا از كف جلگه است
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 185
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص١٨٥