توجه است تكرار كنم و اظهار همين مطلب بس ابتدا پروفسور گروتفند كه در آلمان و بعد از او آقاى بورنوف در پاريس و پروفسور لارسن در بن ( آلمان ) و مستقل از كار اين حضرات ، سر . هنرى رالينسن كه در آن موقع سرگرد بوده در خود ايران رفتهرفته با رسيدگى دقيق و صبورانه و با بصيرت بركتآميز خود از اين آثار و علايم كه قرنها مايهء حيرت و سرگردانى اهل تحقيق بود نخست به خواندن الفبا و درنتيجهء آن كشف خود زبان كامياب شدند و از آن پس راز و رموز تخته سنگهاى عظيم بيستون و حجارىهاى تخت جمشيد و كتيبههاى نقش رستم در نظر اهل جهان آشكار شد و افراد بشر اطمينان حاصل كردند كه به خواندن نوشتهها و مشاهدهء كار دست خود داريوش شاه توفيق يافتهاند . از بركت اين اكتشافات حيرتآور ديگر دورهء حدس و قياس سرآمد و بهجاى اصل و ريشهء آن آثار بحث و كاوش دربارهء مضامين اين آثار جالبنظر ابدى پيش آمده است و نيك پيداست كه اين رشته سر دراز خواهد داشت .
تصاوير ممتاز
در حين اين اكتشافها بود كه با اقدام بلندنظرانه و روشنفكرانهء دولت فرانسه در طبع و نشر پىدرپى كليشههاى بسيار ممتاز تكسيه ، فلاندن و كست ، كار تحقيق و بررسى اهل فضل و دانش آسانتر شد . هرچند كه در مقابل اثرات فن عكاسى كار ايشان و بهخصوص كار تكسيه گاهى خيالانگيز و غالبا نيز توأم با اشتباه است ، باز در قدر و منزلت مقام اين هنرمندان بنام ، آنچه سخن گفته شود مبالغه نخواهد بود آن هم به مناسبت تلاش كار در سرزمينى است كه فقط كسانى مشكلات و موانعش را درمىيابند كه خود به آنجا سفر كرده باشند .
جاى هيچگونه ترديد نيست كه خدمات ايشان كار بررسى هنر و معمارى ايران را رونق فراوان بخشيده است . در دورههاى بعدى صنعت عكاسى هم به يارى اهل تحقيق آمد و با وجود نورى قوى و به همان نسبت سايهء سخت تيرهء مشرق زمين باز تا حال در اين زمينه نتايج بىنظيرى بدست آمده است . به هر صورت