هاى آينده در ميان است و ازاينرو به درجهء اعلى مطلوب است كه راجع به سياست خطآهن اين كشور نظرى اتخاذ گردد كه شامل همه قسم امكانات باشد .
هنگام سير و بررسى خود دربارهء نواحى مرزى ايران به نحو اجمال عملىترين نقشههائى كه تاكنون از فكر عناصرى كه خيرخواه بشمار ميروند خواه براى صلاح ايران و يا چنان كه بيشتر محتمل است محض خاطر خودشان ، تراوش كرده است خاطرنشان ساختهام ، وضع عقبافتاده و درماندهء آن سرزمين و فقدان امنيت در پارهاى از نواحى آن و مخالفت روسيه و بالاتر از همه فقدان حس وطندوستى يا شهامت كار در دستگاه حكومت ايران موانعى است كه پيشرفت ، حتى اميد - بخشترين نقشههاى مزبور ، بىتلاش و مبارزه مقدور نخواهد بود . ممكن است آن دولت يا اجراى كارها را به تأخير اندازد و يا پرداختهاى مربوط به اين كار را دچار تعويق سازد ، باوجوداين محظورات ، فكر ساختمان راهآهن در ايران اگر كنايهاى مجاز باشد مىتوان گفت كه پا در هواست .
اين اقدام از دفتر سياستمداران تا ميز مقاطعهكاران و كارگاه مهندسان فاصلهء چندانى ندارد . در اينكه يك سرزمين واجد سابقهء تمدنى عالى قادر باشد كه براى هميشه از پيدايش ممتازترين اثر تمدن جديد و بالاترين عامل نفوذ آن جلوگيرى كند ظاهرا كارى دور از امكان به نظر مىرسد « 1 » . در روزگارى كه حتى چين خطآهن كوتاهى ساخته است و در نظر دارد راهآهن باركش چندصد ميلى ايجاد كند قلمرو شهريارى كه خود سه بار اروپا را بهوسيلهء خطآهن سير كرده است ممكن نيست از كاروان ترقى بازماند . از لحاظ ايران همان اندازه غيرمقدور است كه از اين اقدام خوددارى كند كه ژاپون بخواهد به كيش و آئين كهن خويش پابند بماند كه از ديرباز ايمان نسبت به آن را از دست داده است و با مقاصد فكرى
هامش
( 1 ) - يكى از موجبات قوى كه جنبهء مالى دارد راجع است به قيمت گزاف گندم در شهرهاى بزرگ و تلف شدن آن در ديگر نقاط ايران و دليل آن كميابى وسايط نقليه است در دامغان ، جو را خروارى هشت قران مىفروشند در تهران بهاى آن 50 قران است ، در قزوين قيمت آن 20 تا 24 قران مىباشد ، زيراكه وسيلهء حمل نيست . در سال 1890 صرفه در اين كار بود كه غله از سلطانآباد ( عراق ) با شتر تا بغداد و از آنجا به لندن حمل شود .