كار گذاشتن حتى يك قطعه ريل و يا ساختن يك پل و يا اجازهء عبور خواه با پرداخت و يا بهطورىكه احتمال مىرود بدون آن بىرضايت آن دولت امكان ندارد ، باوجوداين راجع به خطى كه پيشنهاد كردهاند حتى كمترين اعتنائى به منافع و يا مشورتى با دولت تركيه نشده است . اين اقدام نه منابع آن كشور را به كار خواهد انداخت و نه نقاط پرجمعيت و آباد آن سرزمين را به هم مربوط خواهد ساخت . نه او را از تهاجم روس در شمال مصون خواهد داشت و نه بر قدرت دفاعى آن خواهد افزود و در واقع همهء گفتگو و تصميم در آن خصوص فقط محض تأمين مصالح انگلستان و فقط منافع امپراتورى هند شده است . آيا براى ما اطمينانى حاصل است كه آن دولت نسبت به تأمين هريك از اين دو منظور علاقهاى دارد ؟ تجربهء شخصىام دربارهء رفتار دولت عثمانى در آسيا اين است كه هيچ پندى در دل آن دولت عزيزتر از اين نيست كه خيرخواهى نه فقط نخست بر خانه رواست ، بلكه در حق ديگران اصلا نارواست و اگر مأموران غيور ترك به منظور ابراز استقلال رأى كه مورد علاقهء ايشان است براى ملت يا دولتى زيان و آفتى طالب باشند ، آن بر ضد بريتانيا است . بنابراين پيش از آنكه با آرامش خاطر قادر باشيم دربارهء ساختن هزار ميل خطآهن در قلمرو تركيه كه محض خاطر خود ماست تصميمى اتخاذ كنيم آيا ارجح نيست كه درست دريابيم كه « باب عالى » چه انتظار و توقعى در اين باب دارد ؟ من شكى ندارم كه جواب آن دولت چه خواهد بود .
مانع نظامى -
فرض كنيم اين طرح كموبيش فقط جنبهء نظامى دارد بنا براين لا اقل از آن لحاظ قابل ايراد خواهد بود . من شك بسيار دارم كه اين حرف يعنى جنبهء نظامى در مورد خطآهن جلگهء فرات وارد باشد و آن فقط يك علاقهء بىپروا در ايجاد خط ارتباط بيهودهاى با هندوستان است ، بدون اينكه نظر كشورهاى بين راه ملحوظ شده باشد . از نظر سوق الجيشى بهطورىكه قبلا ذكر كردم براى دفاع آسياى صغير كه در حد شمالىتر واقع شده است ( بين اورفه ، دياربكر ، مردين و موصل ) خالى از تأثير خواهد بود و چنان كه در نظر است اگر