و فساد جارى است و سازمانى دائمى براى پيادهنظام ، و تجديد بساط قواى غير نظامى ، نيك مؤثر و دستههاى چريك كه هنوز در ايران زمينهء بسيار مساعدى در اين مورد فراهم است ، و تعقيب روش بهترى در پرورش افسران همهء صنوف ، كاملا قابل اجراء و بسيار هم مورد احتياج است . اما تا وقتى كه ساير بخشهاى دستگاه حكومت به وضع فعلى باقى ، و از بيخوبن تباه است ، و سررشتهداران ، كار نظام را وسيلهء مقاصد انتفاعى قرار مىدهند ، به جاى آنكه قشون ، ركن دفاعى ايران و مايهء بهرهمندى از نيروى ملى باشد ، وضع بهتر از اين دور از احتمال است ، و ابهت سرشار شير و خورشيد در آينده نيز لطمهها خواهد ديد .
آيندهء نظامى ايران -
سر . هنرى رالينسن راجع به آيندهء قشون ايران نظرى جسورانه ابراز داشته كه من از جهت تأييد اميدوارى خود كه بدون استناد به آن نظرى خام تلقى مىگرديد در اينجا ذكر مىكنم . وى در جلسهء سخنرانى مزبور اظهار داشت :
« ايران هيچگاه سرزمينى غنى و مولد ثروت و يا صنعتى نخواهد شد « 1 » ، اما بدون ترديد روزى پرورشگاه نيروى كلان نظامى خواهد گرديد . ايرانى از لحاظ فرد بشرى از تمام اهالى آسيا يعنى هندى ، ترك يا روسى برتر است و راهى جز اين اظهارنظر هم موجود نيست و در صورتى كه جنگى اروپائى تا خاور سرايت كند ، بايد منابع نظامى او را با رعايت تمام نگريست . در واقع چنين مىنمايد كه از لحاظ ما هيچ شق تهاجم به هند مهيبتر از آن نخواهد بود كه بوسيلهء قشون ايران ، با فرماندهى روس پيش آيد ، و به همين منوال نيز از نظر ما وسيلهء دفاعى مفيدترى از لشكر ايران ، كه توسط افسران انگليسى ، يا فرماندهانى طالب مصالح ما ارشاد يافته باشد ، متصور نيست . »
سير و حركت زمان و انقلاب گردونهء بخت و اقبال اين موضوع را دور از احتمال نموده است كه در آينده انگلستان از خدمت و كار افراد نيرومند آذربايجانى يا كردهاى سرسخت حدود تركمن و كردستان امكان استفاده داشته باشد ، و اگر
هامش
( 1 ) - اميد است كسى دوچار اين گمان نباشد كه من با اين نظريه موافقت دارم .