يا جالبتوجه يا خوشآيند ، رافع فريب و تقلب است و حوزهء دستبرد بر مال دولت تا مراحل حياتى خدمت رخنه مىكند و اين ناهنجارى در پرداخت مواجب و در مورد اسلحه و دستگاه ادارى نيز صادق است . چنان كه اشاره نمودم حق العملها را خريد و فروش مىكنند و اگر خطاى نمايانى پيش آيد سرباز به جاى دريافت مواجب بايد چيزى هم از جيب بدهد ، و اگر تقريبا سر موعد پول بخواهد ، مبلغى از آن را افسر ارشد خود او كسر مىگذارد . راز تجديد اساس نيروهاى نظامى ايران تضمين پرداخت مواجب مرتب از جانب دولت است . اينك در دورهء صلح و آرامش قشون وضع و بساطى وارفته دارد ، هنگام جنگ با كمترين تحريك به صورت تودهء انبوهى درمىآيد ، ولى با حداقل وسايل و با افسرانى شايسته ممكن است در ظرف چند سال نيروى معتنابهى شود .
استعداد نوسرباز ايرانى -
در اينكه در راه چنين تغيير و تحولى مانع طبيعى وجود ندارد و بلكه برعكس در ذات و نهاد سرباز تازهكار ايران شايستگى و قوهء ممتاز كمنظير نظامى هست مىتوان به گفتار صاحبنظرانى صالح مانند سر . هنرى رالينسن استناد نمود كه به سال 1858 در مجمع دستههاى وابستهء نظامى پادشاهى ( انگلستان ) چنين گفته است :
« از لحاظ سرشت و نهاد ، فرد ايرانى ممتازترين آفريدهء جهان است ، بخصوص در مقابل مردم مشرق زمين وى بهراستى جز اين نيست . بنيهء عالى و طاقت و مقاومت بىنظير دارد . »
وى باز در سال 1879 گفته است : « در دنيا نژاد محكمترى از افراد ايرانى براى مقاصد نظامى وجود ندارد . ساختمان بدنى آنها مايهء تحسين و تاب مقاومت آنها بسيار است . از عادتهاى مغاير اخلاق كه نيك مهم است بركنارند « 1 »
هامش
( 1 ) - بدبختانه اين قول چندان درست نيست ، شيل مىنويسد : در هنگ افشار آذربايجان خواه افسران و خواه نفرات ، بدمستترين افرادى بودهاند كه من ديدهام . مىخوارگى در قشون ايران عموميت دارد و بخصوص در اروميه كه شراب فراوان و نسبتا هم مرغوب است ، اين عادت حد و اندازه ندارد .