و واسطهء بين آنها و حكومت محلى باشد ، ولى چنين مىنمايد كه او نفوذ خود را بيشتر در برانگيختن اختلاف صرف مىكند تا از هردو طرف چيزى دريافت نمايد .
بدبختانه خود نسطوريان هم به وجه اصلاحناپذيرى اهل ستيزهاند و با وجود محظورات قانونى باز از ابراز قدرت و زور امتناع ندارند ، و اين آخرين گرفتارى است كه ظاهرا نسطوريان ايران هنوز دوچار هستند كه در راه رفع و تعديل آن هيئتهاى مذهبى بازهم جهد و تلاش در پيش خواهند داشت .
ماليات -
تمام مسيحىها در ايران از خدمات نظامى معافاند ، ولى در ازاى هر سال سرانه پنج قران به دولت ماليات مىدهند كه فقط شامل افراد ذكور بالغ بر پانزده سال مىشود و گاهى نيز از جوانان و سالخوردگان باهم دريافت مىگردد .
در بعضى از دهات حوزهء اروميه مالياتى هم به عنوان گيورالليك « 1 » يعنى « ببين و بگير » هست كه به موجب آن سالانه پنج قران عوارض از مسلمانها و هشت قران از عيسويان دريافت مىشود و به همين نسبت هم از احشامى كه شايد مالك باشند .
بطور كلى وضع روستائيان تا درجهء زيادى به اخلاق و رفتار ارباب ارتباط دارد كه مسئوليت جمع كردن و پرداخت ماليات ده به دولت برعهدهء اوست و بسته به نهاد و انصاف خود يا سختگيرى و يا ارفاق تفاوت مىكند .
ارامنه -
تعداد ارامنهء ساكن آذربايجان از نسطوريان كمتر ، ولى باز قابل ملاحظه است و آمار عدهء ايشان را به شرح ذيل بيان كردهاند :
ماكو 300 خانوار
قطور 100 خانوار
خوى 400 خانوار
سلماس 1200 خانوار
سوماى و چرا 100 خانوار
اروميه 400 خانوار
سلدوز 100 خانوار
براندوز 180 خانوار
قرهداغ 1000 خانوار
مراغه 120 خانوار
مياندوآب 80 خانوار
ساوجبلاغ 60 خانوار
تبريز 740 خانوار
اردبيل 35 خانوار
جمع كل - 4815 خانوار
هامش
( 1 ) - اگر تركى باشد بايد به صورت گورآل يا گوروب آلمك باشد ؟