زحمت دشمنانش را از دوش او در رفت و برگشت بردارند و اين به صلاح كامل هر دو طرف بود . آن كه در جاى خود اقامت كرده بود سود مى برد و مسافر هم محفوظ بود .
بدين گونه قريش اموال خود را همراه او مى كردند و به نعمت رسيدند و از نقاط دور دست بالا و پايين حجاز خير به آنان مى رسيد و نيكو حال و داراى زندگى مرفه شدند . جاحظ مى گويد : حارث بن حنش سلمى كه دايى هاشم و مطلّب و عبد شمس است موضوع ايلاف را چنين بيان كرده است : « برادرك من هاشم فقط برادر تنها نيست بلكه كسى است كه ايلاف را فراهم آورده و براى كسى كه نشسته است ، قيام كننده است . » همچنين مى گويد : گفته شده است معنى و تفسير اين گفتار خداوند كه مى فرمايد : « و آنان را از خوف امان داد » ، يعنى خوف اين برادران كه در حال غربت و دورى از وطن و همراه داشتن اموال از ميان قبايل و دشمنان عبور مى كردند ، و اين همان تفسيرى است كه ما از آن در چند سطر پيش سخن گفتيم . برخى هم به چيز ديگرى غير از اين تفسير كرده و گفتهاند هاشم پرداخت مالياتى را از سوى قبايل مقرر كرده بود كه به او بپردازند تا آن را هزينهء حمايت از مردم مكه كند كه دزدان قبايل و گرگ صفتان عرب و كسانى كه اهل غارت و خواهان اموال بودند ، حرمتى براى حرم و ماه حرام قايل نبودند و مردم منطقه حرم از ايشان در امان نبودند ، نظير قبايل طى و خثعم و قضاعة و برخى از افراد قبيله بلحارث بن كعب ، به هر حال ، ايلاف ، به هرگونه كه بوده است ، هاشم قيام كننده بر آن بوده است نه برادرانش .
ابو عثمان جاحظ مى گويد : ديگر از مسائل قابل ذكر موضوع حلف الفضول و بزرگى و شكوه آن پيمان است كه شريفترين پيمان ميان همهء اعراب بوده است و گرامى ترين قرار دادى است كه عرب در تمام طول تاريخ خود پيش از اسلام بسته است و در اين پيمان هم براى خاندان عبد شمس بهره و شركتى نبوده است . پيامبر ( ص ) كه در مورد حلف الفضول سخن مى گفته است چنين اظهار فرموده است : « من در خانهء عبد الله بن جدعان شاهد پيمانى بودم كه اگر در اسلام هم به چنان پيمانى فراخوانده شوم مى پذيرم » و در بزرگى و شرف اين پيمان همين بس است كه پيامبر ( ص ) در حال نوجوانى در آن شركت كرده است . عتبة بن ربيعه هم مى گفته است اگر مردى از آنچه قوم او بر آنند بيرون آيد من به حلف الفضول مى پيوندم به سبب آنچه از كمال و شرف آن مى بينم و از قدر و فضيلت آن آگاهم .
گويد : به سبب فضيلت اين پيمان و فضيلت اعضاى آن به حلف الفضول موسوم
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 367
مساهمون: ابن أبي الحديد
ص٣٦٧