سخن گفتن از هجرت در سورهء نحل ، تنها اشاراتى است كه در قرآن به هجرت به حبشه شده است . جالب آن كه يك بار هم در آخرين آيهء سورهء عنكبوت كه سورهاى مكى است ، از جهاد سخن گفته شده كه مىبايست آن را به معناى لغوى جهاد محدود دانست :
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ
. به علاوه ، يك بار ديگر نيز در سورهء زمر آيهء 10 اشاره به تعبيرى شد كه به طور معمول در بحث هجرت از آن ياد مىشد و آن اين كه زمين خداوند وسيع است :
وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ
.
همين نكته در سورهء عنكبوت نيز آمده است :
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
. « 1 »
بنابر اين بايد گفت كه بحث از هجرت و اهميت آن ، بسيار پيش از هجرت به مدينه مطرح بوده و خداوند دست كم ، در چهار مورد در قرآن از هجرت يا تعابير مشابه آن كه « فراخ بودن زمين » براى حفظ ايمان است ، سخن گفته است . اگر سورهء حج را نيز مكى بدانيم ، چنان كه رواياتى بر آن دلالت دارد و آياتى از آن شاهد بر اين نكته است ، بايد آن را مورد پنجمى بدانيم كه از هجرت سخن گفته است :
وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
. « 2 »
سير تدريجى هجرت به حبشه
واقدى سيرهشناس معروف ، و به پيروى از او بسيارى از مورّخان از جمله بلاذرى ، هجرت را دو دفعه دانسته و در معرفى هر يك از مهاجران قيد مىكند كه او در دفعهء اول يا دفعهء دوم مهاجرت كرد . حتى كسانى هم كه خبر هجرت را يك بار بيان كردهاند ،
هامش
( 1 ) . عنكبوت : 56
( 2 ) . حج : 58