الثاني التسبيب كمن حفر بئراً في غير ملكه فوقع فيها انسان او نصب سكّيناً او طرح المعاثر في الطريق و لو كان ذلك في ملكه لم يضمن و لو دخل دار قوم باذنهم فعقره كلبهم ضمنوا جنايته و لو كان به غير اذن فلا ضمان و من ركب دابة ضمن ما تجنيه بيديها و كذا لو قادها و لو وقف بها ضمن جنايتها بيديها و رجليها و كذا لو ضربها و لو ضربها غيره فالدية على الضارب و لو ركبها اثنان تساويا في الضمان و لو كان صاحبها معها ضمن دون الراكب و لو القت الراكب ضمن المالك لو كان
شرح
و امّا فاعل بالتسبيب : مانند آنكه در غير مالك خود چاهى بكند و ديگرى نادانسته داخل چاه بيفتد و هلاك شود امّا اگر در ملك خود كنده باشد و كسى به غصب به ملك او در آيد و در چاه بيفتد خود ضامن خون خويش است .
و نيز اگر در غير ملك خود شمشيرى يا كاردى را نصب كند و موجب تلف ديگرى شود ضامن است همچنين اگر پوست ميوهاى در وسط خيابان بيندازد كه مردم بلغزند و خسارتى ببينند وى ضامن است .
اگر شخصى با اجازه صاحب منزل وارد منزل وى شود ولى سگ منزل او را گاز گرفت صاحب خانه ضامن است ولى اگر بدون اذن وارد شده ضامن نيست .
كسى كه سوار بر چهار پائى است هر جنايتى كه بر چهار پا وارد شود ضامن است البته جنايتى كه به دو دست دابّه وارد شود نه دو پاى او .
و نيز اگر سوار نيست امّا افسار حيوان را بدست دارد ضامن جنايت دست او است و اگر با چهار پا ايستاده ضامن جنايت دست و پاى او است .
و اگر ديگرى چهار پا را بر ماند و چهار پا جنايت كند زننده ضامن است .
و اگر دو تن سوارند هر دو ضامنند و اگر مالك حيوان با اوست او تنها ضامن است .
و اگر حيوان ، سوار را بر زمين زند و مالك حاضر باشد ضامن نيست مگر او