آن را بر نكوهيدههاى ديگر خود مى افزايند ، زيرا گفتار پيامبر ( ص ) كه به ابو بكر فرموده است بر گرد ، نشانهء آنست كه ابو بكر ياراى مبارزه با هيچكس نداشته است ، به اين دليل كه او ياراى مبارزه با پسرش را نداشته است . و تو مى دانى كه پسر نسبت به پدر چه توجه و احترامى دارد و در هر حال بر او مهربان است و از او گذشت مىكند و دست باز مى دارد ، بنابر اين بديهى است كه او ياراى جنگ با بيگانه را هرگز ندارد .
وانگهى اين گفتار پيامبر ( ص ) كه « ما را از خود بهرهمند بدار » اعلان اين مطلب است كه اگر ابو بكر به جنگ برود كشته مىشود و پيامبر ( ص ) به حال ابو بكر از جاحظ داناتر بوده است . بنابر اين حال اين مرد كجا قابل مقايسه با حال مردى است كه خود آتش جنگ را بر مى فروزد و با شمشير آخته به سوى شمشير مى رود و سران و فرماندهان و دليران و سواركان و پيادگان دشمن را مى كشد .
جاحظ مى گويد : اين را هم بايد در نظر گرفت كه اگر چه آثار و كارهاى ابو بكر در جنگ همچون آثار ديگران نيست ، ولى او كمال كوشش خود را كرده است و آنچه مى توانسته و ياراى آن را داشته است انجام داده است و هرگاه تا حد امكان كار كرده باشد حالتى شريفتر از حالت او نيست . شيخ ما ابو جعفر ، كه خدايش رحمت كناد ، مى گويد : اين سخن جاحظ كه ابو بكر توان خود را مبذول داشته است راست است ، ولى اين گفتار جاحظ كه مى گويد : « هيچ حالى شريف تر از حال او نيست » . خطا است . زيرا حالت آن كس كه توانش تا آن اندازه است كه در كشتن مشركان اعمال مىكند ، شريف تر از حالت كسى است كه توانش به آن پايه نمى رسد . مگر نمى بينى كه حال مرد در جهاد از حال زن برتر است و حال شخص بالغ نيرومند شريف تر از حال پسر بچه ناتوان است .
اينها بخشى از مطالبى بود كه شيخ ابو جعفر محمد بن عبد الله اسكافى ، كه خدايش رحمت كناد ، در كتاب نقض العثمانيه آورده است . در اينجا به همين اندازه
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 389
مساهمون: ابن أبي الحديد
ص٣٨٩