تازيانه عمر از شمشير حجاج سهمگين تر بوده است . عمر نخستين كسى است كه كشورها را گشود ، تمام عراق و سواد و جبال و آذربايجان را گشود و بصره و كوفه و اهواز و فارس را به صورت شهر درآورد . همچنين همه شام جز اجنادين را كه در خلافت ابو بكر گشوده شده بود فتح كرد نواحى جزيره و موصل و مصر و اسكندريه را گشود و هنگامى كه ابو لؤلؤ او را كشت سواران عمر حدود رى بودند .
او نخستين كسى است كه براى زمينها خراج قرار داده و مساحت آنها را مشخص كرد و جزيه سرانه بر اهل ذمهء شهرهايى كه مى گشود مقرر ساخت . خراج ناحيه سواد به روزگار او يكصد و بيست ميليون درهم وافى بود كه هموزن دينار طلاست . او نخستين كس است كه شهرها را به صورت شهر در آورد كوفه و بصره را مبدل به شهر كرد و عربان را در آنها ساكن ساخت و نخستين كس است كه قاضيان را به قضاوت شهرها گماشت و دواوين را مرتب كرد و نام مردم را بر حسب قبايل آنان نگاشت و براى آنان مقررى تعيين كرد . او نخست كسى است كه اموال كارگزاران را رسيدگى و مصادره كرد و گاه نيمى از آن را مى گرفت . عمر گروهى را كه به كار بيناتر بودند به كارگزارى مى گماشت و فاضل تر از ايشان را رها مى كرد و شغلى نمى داد و مى گفت : خوش نمى دارم دامن اين فاضلان به عمل و فرماندهى آلوده شود . او مسجد رسول خدا را خراب كرد و باز ساخت و بر آن افزود و خانه عباس را ضميمه مسجد كرد . عمر كسى است كه يهوديان را از حجاز و جزيرة العرب بيرون راند و به شام تبعيد كرد و هموست كه بيت المقدس را گشود و در فتح آن شخصا حضور يافت و هموست كه مقام ابراهيم را كه متصل به كعبه بود به جايگاه امروزى آن منتقل ساخت . او در تمام سالهاى حكومت خود جز سال اول حج گزارد ، سال اول هم عبد الرحمان بن عوف را به امارت حج گماشت و عمر است كه از وادى عقيق ريگ آورد و در مسجد مدينه گسترد و پيش از آن مردم هرگاه سر از سجده بر مى داشتند ناچار بودند دستهاى خود را تكان دهند تا خاكش بريزد .
ابو هريره روايت مىكند كه از پيش ابو موسى اشعرى با هشتصد هزار درهم نزد عمر رفتم ، گفت : چه آوردهاى گفتم : هشتصد هزار درهم . گفت : به تو نگفته بودم كه يمانى احمقى هستى اى واى بر تو كه هشتاد هزار درهم آوردهاى . گفتم : اى امير المومنين من هشتصد هزار درهم آوردهام او با شگفتى تكرار مى كرد و سپس گفت :
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 209
مساهمون: ابن أبي الحديد
ص٢٠٩