آينده بحث كنم .
نقش روحانيت در نهضتهاى گذشته
نقش روحانيت در نهضت مشروطيت البته به اندازه نقش آن در انقلاب اسلامى امروز ايران نيست ولى نقش غير قابل انكارى دارد .
اما نقش روحانيت در انقلاب عراق . عراق را انگليسها بعد از جنگ بينالمللى اول رسما احتلال و اشغال كرده بودند . عراق را چه كسى از چنگال انگليسها نجات داد ؟ روحانيت شيعه ، روحانيت نجف به رهبرى مرحوم آيتاللَّه ميرزا محمد تقى شيرازى ، مردى كه در زهد و تقوا در حالتى بود كه احدى نمىتوانست احتمال بدهد كه از اين آدم يك رهبر انقلابى به وجود مىآيد . همين طورى كه آن مرد نوشته بود كه در بطن جامعه ايران كسى پيشبينى نمىكرد چنين نيرويى نهفته است ، احدى پيشبينى نمىكرد كه آقا ميرزا محمدتقى شيرازى در موقع خودش تبديل مىشود به چنان رهبر انقلابى و چنان فرمانى مىدهد و با انگليسها آنچنان مىجنگد كه بالاخره آنها را از عراق بيرون مىكند . مرحوم آيتاللَّه آقا سيد محمدتقى خوانسارى از مراجع قم كه بيست و چند سال پيش فوت كردند و ما افتخار شاگردى ايشان را هم داريم از كسانى بود كه در انقلاب عراق و آن جنگ شركت داشت و مدتها اسير شده بود . ايشان و عده ديگرى را به هند برده بودند و مدتها در هند در زندان اسير بودند و بعد آزاد شدند . مرحوم آيتاللَّه آقا سيد ابوالقاسم كاشانى از كسانى است كه در جوانى در همان جنگ شركت كرده بود ، او هم مدتها اسير و در زندان انگليسها بوده ، و عده خيلى زياد ديگر .
شما شبيه نهضت تنباكو را در ميان روحانيينِ هيچ مذهبى پيدا نمىكنيد ، نه مسيحى نه يهودى نه زردشتى نه بودايى نه مذهب ديگرى و نه مسلمانان اهل تسنن .
در شيعه است كه اين نهضتها واقع شده .
كتابى است از يك نفر آمريكايى كه مسلمان شده به نام حامد الگار و به فارسى ترجمه شده به نام نقش روحانيت پيشرو در نهضت مشروطيت ايران . كتاب خواندنى و جالبى است . من همه اين كتاب را خواندهام . اگرچه موضوع اين كتاب نقش روحانيت در مشروطيت ايران است ولى تاريخ را از اول قاجاريه شروع كرده و چقدر اين مرد كتاب مطالعه كرده ! او ، هم مسلمان است و هم شيعه و در ايامى كه ما