مثلًا اگر موضوعى را فرض كنيم ، اجزاء آن موضوع با فرض وجود آن ، دائما و بالضروره براى آن موضوع ثابت است . يا لوازم وجود يك شئ كه با فرض وجود آن دائما ثابت است . ولى باز اين يك قضيه فرضى است . مثلًا مىگوييم : كل انسان حيوان بالضروره يا دائما ، كه به قول خود امروزيها در منطق جديد ، اين قضايا شرطيه است . قدماى ما مىگفتند ضرورت ذاتى مشروط به وجود موضوع است ، مىگفتند مادام ذات الموضوع [ موجودة ] ؛ يعنى اين قضيه به اين معنى نيست كه هميشه انسان در خارج وجود دارد و هميشه هم در خارج حيوان است ؛ معنايش اين است كه انسان مادامى كه انسان هست ، به فرض اينكه انسان باشد حيوانيت براى او ضرورت دارد ، كه فرق ميان ضرورت ذاتى و ضرورت ازلى همين است . ضرورت ازلى اطلاق دارد و حتى مشروط به وجود موضوع نيست و هيچ حيثيتى در آن اخذ نشده است حتى حيثيت تعليليه كه بگوييم اين موضوع مادامى كه وجود داشته باشد علت خودش ؛ نه ، موضوع به هر حال وجود دارد . ولى ضرورت ذاتى مشروط به وجود موضوع است : مادام ذات الموضوع موجودة فهو حيوان ضرورة و دائما ، و اين حكايت نمىكند از يك رابطهء دائمى عينى كه يك انسانى در خارج هست و در خارج حيوان است و در خارج هميشه به انسانيت و حيوانيتش باقى است . اما در مورد مثال حركت دائمى فلك امروزه هم شبيه آن را مىگويند ، مىگويند : ماده حركت مىكند دائما .
ولى عمده مسألهاى كه در باب دائم بودن حقيقت هست ، مسألهء ديگرى است . مسألهء دائم بودن حقيقت ، غير از دائم بودن واقعيت است . مسألهء دائم بودن حقيقت ، در قضاياى غير دائمه هم هست و ايندو را نبايد با هم اشتباه كرد . مسألهء دوام حقيقت ، معنايش اين است كه يك قضيهاى كه حكايت از يك واقعيت مىكند ، انطباقش با آن واقعيت خودش دائمى است ، نه اينكه خود واقعيت دائم است ، بلكه انطباقش با واقعيت خودش دائمى است . مثلًا « زيد قائم يوم الجمعه » . در اين قضيه حكايت كردهايم از يك واقعيت موقت ، و اگر گفته بوديم « زيد قائم دائما » از يك واقعيت دائم حكايت كرده بوديم . ولى در مسألهء دائم بودن حقيقت ، سخن از اين است كه آيا اين قضيهء « زيد قائم يوم الجمعه » كه منطبق است بر واقعيت خودش ، انطباق آن بر واقعيت ، دائمى است يا موقت ؟ يعنى اين قضيه تنها روز جمعه صادق است و روز شنبه صادق نيست ؟ يا نه ، « زيد قائم يوم الجمعه » از آن نظر كه قضيهاى است و هر قضيهاى حكايت مىكند از يك واقعيتى ، انطباقش بر واقعيت خودش دائمى است ؟ پس مسألهء اينكه آيا
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 695
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٦٩٥