حركتها « 1 » أخيراً كلّما قرب المتحرك من الحيّز الطبيعى ، و القسرية يضعف أخيراً كلّما بعد من القاسر و ذلك لأنّ الشىء كلما هو أقرب من مبدء و أصله فهو أشد و أقوى و كلما بعد منه فهو أضعف و أوهن .
و أمّا أنها أشرف منها فلأنها تامة و التام أشرف من الناقص ، فالدورية أشرف من سائر الحركات . فحينئذ قد ظهر « 2 » أنّ الجرم المتحرك بالاستدارة وجب أن يكون أقدم الأجرام و أتمها و أشرفها طبيعة إذ شرف الفعل و تمامه و دوامه ، يستدعى شرف الفاعل و تمامه و دوامه فبقوته الممسكة له تحدّد جهات الحركات الطبيعية الأينية المستقيمة و جهات الأبعاد المكانية كما سيجىء موعد بيانه فى مباحث الجهات و مباحث الفلكيات « 3 » إن شاء اللَّه تعالى .
هامش
( 1 ) . مىگويند در حركات افلاك شدت و ضعف نيست ولى در حركات أينى شدت و ضعف پيدا مىشود . اينكه شدت و ضعف پيدا مىشود يا از ناحيهء فاعل است يا از ناحيهء غايت .
از ناحيهء فاعل به اين نحو است كه وقتى بر ميزان نيروى علت فاعلى اضافه شود حركت شدت پيدا مىكند . اما از ناحيهء غايت اينطور است كه وقتى شىء متحرك به حركت طبيعى به غايتش نزديك مىشود بر شدت حركت كه مقصود سرعت است افزوده مىشود كه امروز هم همين حرف را مىزنند . اگر ما سنگى را از ارتفاع چند كيلومترى رها كنيم ، به حسب حس ممكن است چنين به نظر برسد كه با حركت يكنواخت حركت مىكند . قدما هم قائل بودند كه اگر ما يك شىء را از بالا رها كنيم آناً فآناً بر سرعتش افزوده مىشود ، چون معتقد بودند كه هرچه شىء به غايت خودش نزديكتر شود جاذبهء غايت بيشتر آن را به سوى خودش مىكشد . به عكس در حركت قسرى آناً فآناً از سرعت حركت كاسته مىشود . اگر گلولهاى را به طرف بالا پرتاب كنيم ، سرعتش آناً فاناً كند مىشود تا به مرحلهء سكون مىرسد .
ولى در افلاك اين حرفها معنى ندارد و در حركات افلاك شدت و ضعف نيست .
( 2 ) . از اينجا يك نتيجهء ديگر مىگيرند . اگر ثابت شد كه حركات فلكيه ادوم و اشرف و اتمّ از ساير حركات هستند ناچار بايد بگوييم جسم فلكى هم اتمّ و اشرف از ساير اجسام است .
( 3 ) . همچنان كه گفتيم اين مبحث در اسفار نيامده است .