نفسه « 1 » ؛ أو لعلّ « 2 » للحيوان و النبات أصلا غير مخالط « 3 » ، لكن هذا مخالف للرأى الّذى يظهر منا ؛ أو لعلّ المتشابه بحسب الحس غيرمتشابه فى الحقيقة ، و الجوهر الأول ينقسم فى الحوادث من بعد انقساماً لايعدمه مع ذلك اتصالا و فيه المبدء الأصلى ؛ أو لعل النبات لا واحد فيها بالشخص مطلقاً إلّازمان الوقوف الّذى لابدّ منه . فهذه أشراك و حبائل إذا حام حواليها العقل و فرّع عليها و نظر فى أعطافها رجوت أن يجد من اللَّه مَخلصاً إلى جانب الحقّ . و أما ما عليه الجمهور من أهل النظر فليجتهد « 4 » كما عنينا فى أن يتعاون على درك الحق فى هذا و لا ييأس من روح اللَّه » ، انتهى كلامه .
فعلم من ذلك أنه متحير فى هذه المسألة ، ثم كتب إليه ذلك التلميذ أو غيره : « إن أنعم الشيخ أدام اللَّه علوه باتمام الكلام فى اثبات شىء ثابت فى سائر الحيوانات سوى الإنسان و فى النبات كانت المنة أعظم » . فكتب فى جوابه : « إن قدرت » . انتهى . فعلم أن ذلك أمر تحقيقه غيرمقدور عليه للشيخ قدس سرّه .
و وجه الانحلال أنّ موضوع هذه الحركة هو الجسم المتشخص لاالمقدار المتشخص ، و تشخص الجسم يلزمه مقدارمّا فى جملة ما يقع من حدّ إلى حدّ كما قالته الأطباء فى عرْض المزاج الشخصى « 5 » ، و الحركة واقعة فى خصوصيات المقادير .
هامش
( 1 ) . شيخ نمىگويد كه به شكل غيرمستقلند بلكه همهء اجزاى نبات مىتوانند به شكل مستقل وجود داشته باشند و همه به منزلهء اجزاى اصلى هستند . مثلًا مىشود از همهء اجزاء قلمه زد .
( 2 ) . اين نظر اشراقيون است كه قائل به مُثل هستند . مىگويند هر نوعى يك رب النوع دارد كه حافظ وحدت آن است . شيخ مىگويد ما اين حرف را در جاى ديگرى ابطال كردهايم .
( 3 ) . « غير مخالط » يعنى مجرد .
( 4 ) . در برخى نسخ « فليجتهد جماعتنا » آمده است يعنى جماعت ما فلاسفه .
( 5 ) . حكما در مورد مزاج مىگويند مزاج در عرْض عريض مزاج است . حيات قائم به اين است كه مزاج محفوظ باشد ولى مزاج در يك عرض عريض محفوظ است . مقصود از مزاج حالت متوسطى است كه از تركيب طبايع و عناصر پيدا مىشود . طبايع عبارت است از حرارت ، برودت ، رطوبت و يبوست . مزاج به طبايع و عناصر نياز دارد ، اما به چه ميزان ؟ هركدام از طبايع و عناصر مىتوانند در حدود معينى نوسان كنند كه اگر خارج از اين حد برود حيات به خطر مىافتد . مثل فشار خون در پزشكى امروز كه بايد از حدود معينى كمتر يا بيشتر نباشد .
مزاج كه قدما مىگويند ، يك كيفيت متوسط است . هميشه حيات با يك مزاج يعنى كيفيت متوسط وجود دارد . كيفيت متوسط چيست ؟ مزاجٌ مّا . در ميان مراتب مزاج ، مزاجٌ مّايى بايد وجود داشته باشد .