فصل 22
فى نسبة الحركة الى المقولات .
إذا قلنا حركة فى مقولة كذا « 1 » احتمل وجوهاً أربعة . أحدها : إنّ المقولة موضوع حقيقى لها . و الثانى : إنّ الموضوع و إن كان هو الجوهر و لكن بتوسط تلك المقولة « 2 » . الثالث :
إنّ المقولة جنس لها . الرابع : إنّ الجوهر يتبدل و يتغير من نوع تلك المقولة إلى نوع أو من صنف إلى صنف آخر تبدلًا و تغيراً على التدريج ، و الحق هو هذا القسم الأخير دون البواقى .
أما الأول فنقول : التسود ليس هو أنّ ذات السواد يشتد فإنّ ذات السواد إن بقيت بعينها و لم يحدث فيها صفة فلم يشتد بل هى كما كانت ، و إن حدثت فيه صفة زائدة و ذاته باقية كما كانت فلايكون التبدل فى ذات السواد بل فى صفاته - و صفاته غير ذاته .
هامش
( 1 ) . گفتيم ممكن است كسى بگويد چه لزومى دارد كه ما در اينجا كلمهء « فى » را به كار ببريم ؟ لفظ « فى » در اينجا خصوصيتى ندارد ؛ مىخواهيم معناى اينكه حركت را به مقوله نسبت مىدهيم - حال با هر لفظى و هر حرف جرّى كه باشد - روشن كنيم .
( 2 ) . گفتيم كه چون واسطه در اينجا واسطهء در عروض است قول دوم همان قول اول است و تنها يك نسبت دادن مجازى به آن اضافه شده است .