فنقول « 1 » : إنّ إمكان وجود الصورة صفة موجودة فى هيولاها إذا عقلت تلك الصّفة عقلت أنها إمكان وجود الصّورة ، مثال ذلك سعة الحوض فإنها صفة للحوض فإذا أحضره الذهن و أحضر قدر ما يسعه من الماء كانت إمكان وجود الماء « 2 » ؛ و كذا صحن الدار صفة الدار فإذا عُقل و عُقل ما يسعه من الرجال كان إمكان وجودهم . فبهذا ينحلّ شبهة من يقول إنّ الموجود كيف يكون مضافاً إلى المعدوم ؛ فإنّ حد المضاف كون الشىء بحيث إذا عقل عقل معه اتصاف إليه ، و إن قيل « 3 » إنّ سعة الحوض و صحن الدار كل منهما معنى وجودى و القوة معنى عدمى كان كل منهما « 4 » بالقياس إلى ما يسعه و هو الماء مثلا لا إلى الوجود هو معنى عدمياً ، و القوة التى هى بالاطلاق معنى عدمى هى ما .
هامش
( 1 ) . در اينجا « فنقول » گفته است كه انسان خيال مىكند دنباله يا نتيجهء مطلب بالاست ، در صورتى كه مطلب جداگانهاى است و قاعده اين بود كه « ثم نقول » گفته مىشد . اين قرينهء ديگرى است بر تشويش لفظى عبارات اين فصل . مطلب در مورد اضافه ميان موجود و معدوم است .
( 2 ) . يك حوض گنجايش معينى دارد . اين معنايش اين است كه اين حوض داراى اين صفت است كه امكان گنجايش اين مقدار از آب را دارد . مىخواهد بگويد اين رابطه ميان حوض و آبى كه الآن معدوم است فقط در عالم عقل و ذهن ماست .
( 3 ) . اين « إن قيل » ربطى به مسئلهء اضافهء به معدوم ندارد . مىگويد مقايسهء ميان سعه و گنجايش حوض با قوهاى كه در اشياء هست مع الفارق است ، چون سعه ، امرى وجودى است در حالى كه قوه امرى عدمى است . جواب مىدهد كه سعه هم به يك اعتبار ، امر عدمى است و به يك اعتبار امر وجودى است و قوه هم به يك اعتبار ، امر وجودى و به يك اعتبار امر عدمى است . وقتى مىگوييم در نطفه قوهء انسانيت هست ، اين قوه به اعتبار فعليت انسانيتْ امرى است عدمى ، ولى خودش فى نفسه يك امر وجودى است ؛ اضافه يك امر موجود در خارج است . اگر سعهء حوض را از اين جهت در نظر بگيريم كه اين امكانِ آن آب است كه فعليت ندارد ، اين امرى است عدمى ، ولى اگر سعه را فى حد ذاته در نظر بگيريم خودش يك صفت وجودى است .
( 4 ) . اين عبارت هم خالى از تشويش نيست . در بعضى از نسخهها كه شايد تصحيح ذوقى باشد به جاى « كان كل منهما » ، « كان الجواب أنّ كلًا منهما » و به جاى « هو معنى عدمياً » ، « معنىً عدمىٌ » آمده است . در برخى نسخ ديگر « كان الجواب » ندارد ولى « هو » هم ندارد . « هو » به هرحال زائد است . در هر صورت « كان كل منهما » نمىتواند از نظر معنا جواب « و إن قيل » باشد .