تخلخل و تكاثف
مىرويم سراغ تخلخل و تكاثف . تخلخل به اين معناست كه يك جسم بدون آنكه چيزى از خارج به آن اضافه شود بر حجمش افزوده شود و تكاثف يعنى اينكه يك جسم بدون آنكه چيزى از آن كاسته شود از حجمش كاسته شود . قدما كه قائل به تخلخل و تكاثف حقيقى بودند در مورد تخلخل چنين مىگفتند كه مثلًا هوايى كه در اين فضا هست مقدار معينى است . حال اگر مقدارى از اين هوا را بيرون بكشيم مقدار هوايى كه باقى مىماند بر حجم خود مىافزايد بدون اينكه از خارج چيزى بر آن اضافه شود . اگر مقدار ديگرى از هوا را بيرون بكشيم ، باز همان مقدارى كه هست بر حجم خودش مىافزايد . اگر بخواهيم خلأ ايجاد كنيم خلأ واقعى ايجاد نمىشود و هواى باقيمانده هر قدر كه كم باشد باز انبساط پيدا مىكند . به عقيدهء قدما همهء اجزاء عالم قابليت انبساط واقعى دارند . در مورد تكاثف هم مىتوان مثال مشابهى آورد .
پس اگرچه در تخلخل و تكاثف نقل و انتقالهايى كه در باب نمو و ذبول رخ مىدهد مطرح نيست ولى باز تخلخل و تكاثف بدون نقل و انتقال ممكن نيست زيرا اجسام به خودى خود تخلخل و تكاثف پيدا نمىكنند ، بلكه بايد علتى در خارج وجود داشته باشد تا منشأ تخلخل يا تكاثف بشود .
قدما معتقد بودند كه حرارت منشأ تخلخل مىشود و برودت منشأ تكاثف .
امروزه مىگويند مثلًا آهن در اثر حرارت انبساط و در اثر برودت انقباض پيدا مىكند ولى اين را تخلخل و تكاثف حقيقى نمىدانند بلكه معتقدند كه در ميان ذرات و مولكولهاى آهن فواصلى وجود دارد كه با حرارت افزايش و با برودت كاهش پيدا مىكند . از نظر علم جديد اينكه ريلهاى قطار كه با فاصله در امتداد يكديگر قرار داده شدهاند در تابستان به هم نزديكتر مىشوند نه به دليل انبساط واقعى ريل قطار كه به دليل افزايش فاصلهء ميان مولكولها و ذرات آهن است ولى قدما معتقد بودند كه در اثر حرارت بدون اينكه فواصلى در كار باشد انبساط واقعى پيدا مىشود .
پس اگرچه تخلخل يا تكاثف احتياج به اينكه مادهاى به نحوى به درون يا بيرون منتقل شود ندارد ولى بايد يك علت خارجى مثلًا علت مسخّن يا مبرّدى روى جسم اثر بگذارد تا در آن تخلخل يا تكاثف ايجاد شود . در نمو و ذبول ، نقل و انتقال در ناحيهء مادهء غذايى است ولى در تخلخل و تكاثف نقل و انتقال در ناحيهء علت تخلخل يا تكاثف است . پس باز اگر فرض كنيم كه عالم يك مرتبه ساكن شود و