ايشان در اينجا آيات را تفسير نمىكنند ، يعنى نحوهء برداشت خودشان را ذكر نمىكنند . آيهء شريفه اين است :
« وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ »
اين كوهها را تو جامد و ساكن مىبينى و حال آنكه مثل ابرها در حركتند . ( ايشان « جامد » را به معناى ساكن گرفته است و با توجه به قرينهء بعدى ظاهر هم همين است ) . در ادامه مىفرمايد :
« صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ »
« 1 » يعنى صنع الهى را ببينيد كه هر چيزى را متقن كرده است . اين آيه به دليل اينكه ذيل آيات قيامت آمده است معمولًا مفسرين آن را در مورد قيامت تفسير كردهاند . مرحوم آخوند به بعضى از قرائن مىتواند بگويد - و ظاهراً گفته است - [ كه اين آيهء شريفه در مورد كوهها در اين دنياست . ] اولًا ما در مورد قرآن چنين اصلى نداريم كه اگر آيهاى ذيل آيهء ديگرى آمده باشد ، حتماً دليل بر اين است كه از نظر مضمون هم به آن آيات مرتبط است و در روايات هم تصريح به اين مطلب شده است . ممكن است جزئى از يك آيه ناظر به يك مطلب باشد و جزء ديگرى از آن ، ناظر به مطلب ديگرى باشد ؛ به تعبير ديگر وحدت سياق در آيات قرآن يك امر قاطعى نيست . مصداق روشن آن آيهء شريفهء
« إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً »
« 2 » است كه در ذيل آيات نساء النبى آمده است . اين آيه مسلّماً در مورد « نساء النبى » نيست چون ضمير از « كنّ » به « كم » تبديل شده است علاوه بر اينكه روايات زيادى در شأن نزول اين آيه آمده است .
ثانياً آيات ديگرى كه راجع به وضعيت كوهها در هنگام قيامت آمده است به اين شكل نيست كه تو خيال مىكنى كه كوهها جامد است ولى در واقع مسيَّر است ، مانند اين آيات :
« وَ سُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً »
« 3 » ،
« يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ . وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ »
« 4 » ، بلكه آنچه از آيات قيامت مىفهميم وضع پراكندهء كوهها در قيامت است . ثالثاً در ذيل آيه مىفرمايد :
« صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ »
صنع الهى را ببينيد كه چطور همه چيز را متقن كرده است . تناسب ندارد كه وقتى كه كوهها تبديل به گرد و غبار شده است سخن از اتقان صنع الهى شود . پس معلوم مىشود كه .
هامش
( 1 ) . نمل / 88 .
( 2 ) . احزاب / 33 .
( 3 ) . نبأ / 20 .
( 4 ) . قارعه / 4 و 5 .