ندارد . پاسخ اين مطلب را در گذشته گفتيم و مخصوصاً آقاى طباطبايى در يك حاشيه اين مطلب را خوب بيان كرده بودند كه حتى در حركات عرضى هم موضوع نقشى در حفظ وحدت ندارد . در حركات عرضى ، يك عرض در هر مرتبهاى يك نوع مستقل است . اگر قائل به اصالت وجود بشويم باز همان وجود واحد است كه به مراتب عرض وحدت مىدهد ولى اگر قائل به اصالت وجود نشويم ، حتى موضوع نمىتواند حافظ وحدت باشد ، يعنى موضوع نمىتواند شخصيت اعراض را حفظ كند و اين همان برهانى است كه مرحوم آخوند و به تبع ايشان حاجى در منظومه اقامه كردهاند :
كون المراتب فى الاشتداد * انواعاً استنار للمراد
يعنى اينكه در مراتب اشتداد ، انواع زيادى وجود دارد حتى در حركات عرضى ، جز با اصالت وجود جور در نمىآيد و موضوع نمىتواند مشكل را حل كند . در حركات عرضى در هر آنى موضوع داراى يك ماهيت از آن ماهيت عرضى است و مىدانيم ماهيات با يكديگر تباين دارند و تشكيك در ماهيت راه ندارد . اگر اصالت با ماهيت باشد لازم مىآيد كه وقتى يك جسم از مرتبهاى از يك عرض مثل رنگ به مرتبهاى بالاتر از آن حركت مىكند ، انواع غيرمتناهى از رنگ ، منفصل از يكديگر و در كنار يكديگر وجود داشته باشند يعنى غيرمتناهى محصور بين حاصرين باشد .
پس اگرچه در اينجا موضوع داريم ولى از موضوع كارى ساخته نيست . لهذا تأكيد كرديم كه اصالت وجود است كه اين مسئله را حل مىكند نه موضوع . همچنين گفتيم كه اصلًا در باب حركت جوهرى ضرورتى ندارد كه اين همه تلاش كنيم و به دنبال موضوع بگرديم كه موضوع در حركت جوهرى چيست ؟ ماده است يا « ماده مع صورةٍ مّا » ؟ البته همچنان كه گفتيم « 1 » مرحوم آخوند كه اين تلاش را مىكند مىخواهد بگويد حتى بر مبناى شما هم در حركت جوهرى موضوع وجود دارد ، ولى اگر فرضاً نتوانستيم در باب حركت جوهرى موضوعى تصوير كنيم مشكلى پديد نمىآيد .
هامش
( 1 ) . [ اين مطلب در جلسهء سى و هشتم ذيل عنوان « روش مرحوم آخوند در بيان مسائل فلسفى » بيان شده است . ]