هرچه كه خبر ، آگاهى ، اطلاع و معقول بيشتر شود - و مراد از « معقول » در اتحاد عاقل و معقول هر نوع مُدرَكى است - و بر ادراكات حسى ، خيالى و عقلى اضافه شود در جان افزونى پيدا مىشود . در عين حال [ همهء اين مدركات ] مراتب مختلف نفس هستند ولى نه مراتب از قبيل جوهر و عرض كه آقاى طباطبايى مىفرمايند ، بلكه مراتب در اينجا به نحوى است كه نوع خاصى از علت و معلول هم در كار است . به هر حال نفس يك شىء ذى مراتب است كه با حفظ مراتب پى در پى فزونى در آن پيدا مىشود ( النفس فى وحدتها كل القوى ) « 1 » .
وحدت نفس با قوا و آثار آن
مرحوم آخوند در عين اينكه قائل به قوا و آثار براى نفس است ، قائل به نوعى وحدت ميان نفس و آثار و قواى آن است و اين وحدت از مختصات فلسفهء مرحوم آخوند است و من اميدوارم بتوانم اين مطلب را درست توضيح دهم .
در باب نفس و قواى نفس و آثار نفس در عين اينكه نوعى عليت و معلوليت ميان اين مراتب حكمفرماست نوعى وحدت هم ميان اين مراتب حكمفرماست كه اين را بايد درست توجه كرد . ما علت و معلولهايى داريم كه وجود علت با وجود معلول مجموعاً شخص واحد نيستند . مثلًا اگر بگوييم « عقل فعال » منشأ ماده و طبيعت است ، معنايش اين نيست كه عقل فعال و طبيعت ، شخص واحدند . علت و معلول متكثر بالعدد هستند و مجموعاً شخص واحد نيستند و لهذا ما از نظر فلسفى هرگز نمىگوييم كه ذات بارى تعالى و عالَم ، شخص واحدند به دليل اينكه بارى .
هامش
( 1 ) . سؤال : حكما از طرفى مىگويند « كل عاقل مجرد » و از طرف ديگر مرحوم آخوند مىگويد كه نفس در ابتداى وجود جسمانية الحدوث بوده است . اين امر جسمانى چطور مىتواند عاقل باشد ؟ .
استاد : « نفس جسمانية الحدوث است » يعنى از جسم حادث شده نه اينكه اول جسم است . معناى اينكه نفس جسمانية الحدوث است اين نيست كه در ابتدا هم نفس است و هم جسم ، بلكه به اين معناست كه مراحل تحول جسم است كه تبديل به نفس مىشود و لهذا بعضى از اساتيد ما مىگفتند كه اين تعبير كه « نفس جسمانية الحدوث و روحانية البقاء است » قابل مناقشهء لفظى است . « جسمانية الحدوث » تعبير موهمى است ، زيرا موهمِ اين است كه وقتى نفس حادث مىشود جسم است ، در حالى كه اينطور نيست . بنابراين حدوث نفس مساوى است با حدوث تعقل ، چون نفس عين تعقل است ، يعنى جوهر ذاتش همان تعقل است و علم نفس به ذات خودش علم حضورى است و عين ذات نفس است .