مرحوم آخوند از اينجا مىخواهد نتيجه بگيرد كه چون اينها معلول طبيعت نيستند و از لوازم متأخرِ از طبيعتاند پس در وجود خودشان تابع طبيعتاند و هيچ گونه استقلالى از خود در مقابل طبيعت ندارند . نوعى معيت با طبيعت دارند ؛ هر حكمى كه اينها دارند طبيعت دارد و هر حكمى كه طبيعت دارد اينها دارند . به همين جهت امكان ندارد كه آنها متغير باشند و طبيعتْ ثابت ، و يا آنها ثابت باشند و طبيعتْ متغير . حال چون در اعراض - كه ما از آنها در اينجا به « لوازم » تعبير مىكنيم - تغيير و فنا و دثور هست ، اين امر كشف مىكند كه خود طبيعت چنين است . اين خلاصهء برهان دوم مرحوم آخوند بر حركت جوهرى است .
خلاصهء دو ايراد حاجى بر مرحوم آخوند
گفتيم حاجى اينجا بر مرحوم آخوند دو ايراد گرفتهاند . يك ايراد اين است كه اين بر خلاف مبانى خود شماست و نوعى انكار صورت نوعيه و طبيعت است به آن معنا كه خود شما و ديگران مىشناسيد و اين همان حرفى است كه شيخ اشراق مىزند زيرا او هم صورت نوعيه را تقريباً انكار مىكند « 1 » .
البته بعد خود حاجى متوجه شده است كه اين ايراد به اين شكل كه لازمهء اين بيان انكار صورت نوعيه است وارد نيست ، چون صورت نوعيه يعنى آنچه كه مبدأ آثار جسم است . آثار جسم دو گونه است : آثارى كه شىء در جسم ديگر ايجاد مىكند و آثارى كه در خود شىء وجود دارد . اين برهان فقط مىگويد آثارى كه در خود شىء وجود دارد معلول طبيعت شىء نيست ، اما نمىگويد آثارى هم كه طبيعت جسم روى جسم ديگر مىگذارد معلول طبيعت شىء نيست . اين اشكال را خود حاجى در حاشيه جواب داده است . ولى اين اندازه [ ايراد وارد كرده ] كه اين بر خلاف مبناى خود شماست ، چون تا به حال شما طبيعت را فاعل قريب حركات .
هامش
( 1 ) . در فلسفههاى امروز به طبيعت به اين معنا كه فلاسفهء اسلامى مىگويند قائل نيستند ولى حكماى اسلامى نوعاً قائل به طبيعت و به عبارت ديگر صورت نوعيه هستند . اساساً اگر طبيعت و صورت نوعيه نباشد حركت در جوهر هم معنى ندارد ، چون در آن صورت ، جوهر مراتب ندارد كه بخواهد در آن حركت كند . آنوقت ما فقط جسم و جرم داريم و جرم مراتبى ندارد مگر در حركت كمّى . طبيعت و به يك تعبير صورت وجود دارد و باز هر صورتى مىتواند براى خود صورتى داشته باشد ، و صورت قبلى ماده مىشود براى صورت بعدى و همينطور . اين است كه مسئلهء حركت در جوهر را تصحيح مىكند .