جلسهء چهل و سوم
بسم اللَّه الرحمن الرحيم .
« و برهانه أن الايجاد متقوم بالوجود متأخر عنه إذ الشىء . . . » « 1 » .
برهان اول مرحوم آخوند بر حركت جوهرى در فصل 21 تحت عنوان « فى كيفية ربط المتغير بالثابت » آمده بود و بحث ما در اين فصل دربارهء برهان دوم ايشان و ايرادهايى بود كه حاجى در حاشيه بر اين برهان وارد كرده است . عين همين برهان در الشواهد الربوبيه ذكر شده است و حاجى در آنجا هم در حاشيه كم و بيش همين ايرادها را ذكر كرده است . بيان مرحوم آخوند بر اين اساس بود كه طبيعت ، فاعل آثار موجود در مادهاى كه خودش در آن ماده است نيست به برهانى كه توضيح داديم . حال اگر قبول كرديم كه طبيعت فاعل آن آثار نيست و در مثالى كه عرض كرديم طبيعت سيب ، علت دگرگونىاى كه در سيب پيدا مىشود نيست ، اين سؤال پيش مىآيد كه اين دگرگونيها اگر « معلول » طبيعت سيب نيستند پس چه هستند ؟ ايشان تعبير مىكنند كه اينها از « لوازم » طبيعت هستند ؛ كميتها ، كيفيتها و حركتهايى كه در طبيعت هست لوازم و توابع طبيعتاند .
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 3 ، مرحلهء 7 ، فصل 26 ، ص 101 .