باز صورت است . اما موضوع بايد غير از « ما فيه الحركه » باشد . آيا در اينجا موضوع عين صورت شد ؟ مىگوييم نه ، « ماده مع صورةٍ مّا » موضوع است و در واقع مادهء اولى است كه در اين صور حركت مىكند . مادهء اولى به اعتبار اينكه هميشه در ضمن مراتب اين صور هست پس « صورةٌ مّا » دارد . مادهء اولى به اين اعتبار كه در تمام اين مدت « مع صورةٍ مّا » است ، موضوع است و صور متشخصه و مراتب صورت « ما فيه الحركه » هستند . پس ما در باب حركت جوهرى هم عيناً موضوعى داريم كه غير از « ما فيه الحركه » است و اين موضوع به بيانى كه گفتيم باقى و مستمر است « 1 » .
اشكال در حركت كمّى
از اينجا مرحوم آخوند وارد اشكال معروف در باب حركت كميه شدند . عين همين اشكالى كه در حركت در جوهر بوده و شيخ و امثال او از حل آن عاجز مانده و به اين دليل حركت در جوهر را نفى كردهاند ، در حركت كميه مطرح بوده است ، ولى ديگر نمىتوانستهاند حركت كميه را كه امرى محسوس است نفى كنند . از يك طرف مىديدند حركت كميه موجود است و از طرف ديگر همانطور كه در حركت جوهرى حركت بلاموضوع باقى مىماند در حركت كميه هم حركت بلاموضوع باقى مىماند . اينجا بود كه شيخ عاجز مانده بود و در جواب شاگرد خود احتمالاتى به صورت « لعلّ » چنين باشد و « لعلّ » چنان ، مطرح كرده بود كه اين « لعلّ » ها نشان مىدهد كه خود شيخ هم ايمانى به آن احتمالات ندارد و در آخرش مىگويد شايد بعدها قضيه حل شود . وقتى تلميذ اصرار مىكند كه اگر استاد لطفى بكنند ، شيخ مىگويد : اگر بتوانم ؛ يعنى نمىتوانم و حرفى ندارم . شيخ اشراق هم به نحو ديگرى در باب حركت كميه دچار اشكال شده بود . مرحوم آخوند گفت هيچ اشكالى در باب حركت كمّى هم وجود ندارد .
هامش
( 1 ) . سؤال : پس اين ، حركت جوهرى نيست زيرا ماده كه جوهر است ثابت است .
استاد : قبلًا گفتيم كه ماده از خودش فعليت ندارد . فعليت ماده تابع فعليت صورت است . ماده با صورت كه بخواهد باقى باشد چطور مىتواند باقى باشد ؟ يكى اينكه اصلًا صورتش عوض نشود و با صورت شخصى باقى باشد . ديگر اينكه صورت به نحو تبادل عوض شود ؛ صورتى برود و صورت ديگرى بيايد كه هيچ كدام از ايندو حركت نيست . اما يك وقت هست ماده همراه با « صورةٌ مّا » باقى است و صورش متدرّجاً تغيير مىكنند . اينكه مىگوييم : « مع صورةٍ مّا » ، « صورةٌ ما » يك امر اعتبارى است و به اعتبار اينكه ماده هيچ وقت بلاصورت نيست مىگوييم « ماده مع صورهٍ مّا » موضوع است .