است . لهذا وقتى صورتى ملحق به ماده مىشود مىگوييم ماده در اين « صورت » بالفعل شده است . به همين دليل است كه تركيب ماده و صورت ، تركيب انضمامى نيست « 1 » .
ماده و صورت دو چيز نيستند كه در خارج در كنار يكديگر قرار گرفته باشند كه نيمى از يك شىء ماده باشد و نيم ديگر آن ، صورت . در عين اينكه دو حيثيت در اينجا وجود دارد اين شىء مركبِ از ماده و صورت در ظرف خارج به تمامش ماده است و به تمامش صورت است ، منتها ماده از جنبهء ناقص اين وجود واحد انتزاع مىشود و صورت از جنبهء كامل آن . پس نسبت اين دو جزء نسبت ناقص به كامل است همانطور كه عدد ناقص در عدد كامل وجود دارد . شما يك وقت عدد 5 را به عنوان عدد 5 در نظر مىگيريد كه خودش يك عددى است و يك وقت عدد 5 را در عدد 10 در نظر مىگيريد . اينطور نيست كه عدد 10 از ضميمه شدن عدد 5 با عدد 5 ديگرى پيدا شده باشد ، كه اين مطلب در باب ماهيت اعداد بحث مىشود . اصلًا ماهيت عدد 10 غير از ماهيت عدد 5 است و لذا هر عددى يك نوع مستقل است .
عدد 10 نوع مستقلى است كه در درون خود 5 را هم دارد نه اينكه ضميمه شدن دو عدد 5 عبارت از عدد 10 باشد . صحبت از ضميمه شدن نيست بلكه عدد 10 ماهيت بسيطى است كه ماهيت ديگرى را كه مىتواند در شكل ديگرى مستقل باشد در درون خودش داراست . اين است كه مىگوييم صورت ، ماده را هم در بر دارد و فصل ، جنس را هم در بر دارد .
فصل اخير ، تمام حقيقت شىء
در منظومه در مباحث ماهيات مطلبى تحت اين عنوان مطرح است كه « فى أنّ تمام حقيقة الشىء فصله الاخير » . فصل ، ماهيتى است كه در درونش جنس هم وجود .
هامش
( 1 ) . اين بحث كه آيا تركيب ماده و صورت ، تركيب انضمامى است يا اتحادى ، در فلسفههاى پيشين مثل فلسفهء بوعلى و تا زمان سيد صدرالدين دشتكى و جلال الدين دوانى اصلًا مطرح نبوده ، و مثل خيلى از مسائل تدريجاً مطرح شده است . بعدها كه كاوشهاى بيشترى دربارهء اين مسئله شد ، براى اولين بار صدرالدين دشتكى اثبات كرد كه تركيب ماده و صورت ، يك تركيب اتحادى است نه انضمامى كه صدرالمتألهين در اين مسئله ، تابع و پيرو صدرالدين دشتكى است و روى اين مطلب تأكيد هم كرده است .