احتمال ديگرى كه شيخ مىدهد اين است كه صورت كه همان نفس نباتى است قائم به مقدارى از ماده است كه از ابتدا وجود داشته است و باقى موادى كه اضافه مىشود زوائدى هستند كه متعلق اين صورت يا نفس نيستند . مثلًا در مورد نبات بگوييم كه هر نباتى يك بذر اوليه دارد كه به تدريج رشد مىكند و صورتى كه محفوظ است ، از اول به مقدارى از ماده تعلق دارد . بعد اگرچه مواد ديگرى به سبب تغذيه پيدا مىشود ولى اين مواد بيگانه هستند . مادهء اين صورت همان اولى است و بس . بعد خود شيخ مىگويد اين احتمال هم صحيح نيست زيرا موادى كه وارد مىشوند با مواد قبلى تفاوتى ندارند و هر دو بر ابعاد نبات مىافزايند . بعد شيخ احتمالات ديگرى را مطرح مىكند - كه بعد ، از روى متن مىخوانيم - و در آخر هم يك نظر قطعى ارائه نمىدهد .
مرحوم آخوند مىگويد پس معلوم مىشود حل اين مطلب براى شيخ امر غيرمقدورى بوده است ولى به بيانى كه ما گفتيم مشكل حل مىشود . ما در مورد حركت جوهرى گفتيم كه « ماده مع صورةٍ مّا » موضوع است ؛ در اينجا هم همين را مىگوييم . آنچه كه در حركت كمّى موضوع است و باقى است ماده است با صورةٌ مّا و مقدارٌمّا ، كه البته فرق صورت و مقدار در اينجا فرقى اعتبارى و تحليلى است . پس با اين بيان ، اشكال به كلى رفع مىشود و اين شقى است كه شيخ ذكر نكرده است .
برهان فصل و وصل
بعد مرحوم آخوند مطلب ديگرى در ذيل بيان خود مختصراً ذكر مىكند و در فصل بعد كه تحت عنوان « فى توضيح ما ذكرنا فى تحقيق الحركة الكمية » خواهد آمد اين مطلب را به تفصيل بيان مىكند . يك مسئلهء تقريباً مشكلى در فلسفه مطرح است كه توضيح خواهم داد و من يك وقت كه اقوال مرحوم آخوند را جمع مىكردم از جمله موارد معدودى كه به نظرم رسيد كه در ميان كلمات ايشان نوعى تضاد و تناقض ديده مىشود ، همين جا بود « 1 » .
فلاسفه در باب اثبات هيولاى اولى و مادهء اولى براهينى اقامه مىكنند كه يكى .
هامش
( 1 ) . [ استاد در اواخر همين جلسه متذكر مىشوند كه ممكن است راهى براى توجيه اين تخالف وجود داشته باشد و تفصيل آن به مباحث فصل بعد ارجاع داده شده است . ]