پيدا كرده از حجم آنها كاسته شود ( تكاثف ) « 1 » .
نوع ديگر حركت كمّى ، نموى است كه در نباتات و حيوانات به وسيلهء تغذيه صورت مىگيرد . به عقيدهء قدما كار قوهء غاذيه اين است كه يك مادهء خارجى را مىگيرد و آن را آماده مىكند تا نبات يا حيوان از آن استفاده كند . اين استفاده نه به اين شكل است كه اين مادهء غذايى به گياه يا حيوان ضميمه مىشود ، بلكه اين ماده واقعاً به مادهء ديگرى تبديل مىشود به اين نحو كه صورت مادهء غذايى تغيير مىكند و صورت نبات يا حيوان را به خود مىپذيرد . پس اينطور نيست كه بدون اينكه ماده از خارج بيايد نبات يا حيوان ، بزرگ يا كوچك شود ( اين تخلخل و تكاثف است ) و نيز اينطور نيست كه مادهء خارجى با حفظ صورتش ضميمهء اين شىء شود ، بلكه در طىّ عمل جذب ، مادهء غذايى صورت خودش را رها مىكند و صورت آن نبات يا حيوان را به خود مىگيرد و مجموعاً متصل واحد مىشود . اين معنى تغذيه در نبات و حيوان از نظر قدماست .
حكما امثال بوعلى ، هم در تفسير رشد و نمو و هم در تفسير تخلخل و تكاثف دچار اشكال شدهاند . البته مرحوم آخوند در اينجا فقط رشد نبات و حيوان را مورد بحث قرار مىدهد و بحث دربارهء تخلخل و تكاثف در فصل بعد خواهد آمد . ما هم فعلًا فقط دربارهء اين نوع حركت كمّى بحث مىكنيم . اين را هم قبلًا توضيح داديم كه چرا اين اشكال در مورد اعراض ديگر مثل كيف پيش نمىآيد . كيف يك عرض محمول بالضميمه است و واقعاً منضم به جوهر مىشود ، ولى كميت ، عين خود جسم است و فرق بين كم و جسم طبيعى يك فرق اعتبارى و تحليلى است . پس وقتى مىگوييم در حركت كمّى كمّ تغيير كرده است ، در واقع خود حقيقت جسم تغيير كرده .
هامش
( 1 ) . به عقيدهء قدما جسم توپر است ولى امروزه معتقدند كه اجسام از مجموع اتمها تشكيل شدهاند و در داخل هر اتمى خلأ وجود دارد . يك قطعه آهن يك شىء مُسمت و توپر به نظر مىآيد ، اما در واقع خلأ درون جسم از ملأ آن به مراتب بيشتر است و لهذا امكان دارد كه يك جسم بسيار بزرگ به اندازهء يك گلولهء بسيار كوچك دربيايد .
اين با بحثى كه قدما مىكردند تفاوت دارد . قدما معتقد بودند كه براى جسم - اگرچه توپر است - امكان اينكه كوچك بشود هست . مثلًا امكان اينكه زمين به اندازهء يك گردو كوچك شود هست . همچنين اين امكان وجود دارد كه زمين بسيار بزرگتر از آنچه هست بشود يعنى اين را در ذات خودش مىپذيرد . قدما اين را مىگفتند « تخلخل و تكاثف » و آن را يك نوع حركت كمّى به حساب مىآوردند .