بتواند متبدل به كم و يا جوهر شود ، بلكه يك ماهيت جنسى و لااقل همان ماهيت مقوله در اينجا محفوظ است . اين هم حرف درستى است « 1 » .
مىرويم سراغ مواردى كه ايشان مسئلهء مفارق و عقل مجرد را در باب موضوع دخالت داده است . اينكه ايشان عقل مجرد را دخالت داده است ، در طول اين مطلب است نه در عرض آن . ايشان مدعى است كه وحدت حركت به خودش است چه حركت عرضى و چه حركت جوهرى ، ولى همانطور كه وجود عرض قائم به وجود جوهر است ، قهراً وحدت عرض هم - چون عين وجودش است - قائم به وحدت جوهر است . باز همانطور كه وجود جوهر مادى ، قائم به يك عقل مجرد است قهراً وحدت جوهر مادى هم تابع وحدت عقل مفارق است .
موضوع در حركت كمّى
در باب حركت در كم ، حكما دچار يك مشكل علمى هستند . خيلى از مسائل هست كه از نظر حسى امر واضحى است ، ولى وقتى پاى تحليل فلسفى به ميان مىآيد به اشكال برخورد مىكند . يكى از حركات تقريباً محسوس ، حركت كمّى است كه از نظر قدما امر واضحى بوده است گرچه با توجه به نظر امروزيها كار يك مقدار مشكل شده است .
حركت كمّى چيست ؟ اينكه گياهى يا كودكى رشد مىكند و بر ابعادش افزوده مىشود مثالهايى براى حركت كمى است . همچنين آنچه كه قدما « تخلخل » و « تكاثف » مىناميدند - مثلًا اينكه هوا در اثر تخلخل ابعادش اضافه مىشود و يا در اثر تكاثف حجمش كاهش مىيابد - حركت كمى است . اولى را تزيّد و دومى را تنقّص مىناميدند .
چنان كه گفتيم بر مبناى نظريات امروز حركت كمّى به حساب آوردن آنچه قدما حركت كمّى مىدانستند ، مشكل است . مثلًا در مورد جنين كه در رحم حركت كمّى مىكند قدما چون جنين را يك متصل واحد مىدانستند فكر مىكردند كه دائماً بر حجم اين متصل واحد افزوده مىشود ، ولى امروز كه فرضيهء سلولها پيدا شده و .
هامش
( 1 ) . [ استاد متأسفانه پاسخ ايرادى را كه در جلسهء سى و چهارم دربارهء موضوع بودن ماهيت در حركت جوهرى ذيل عنوان « اقوال ديگر مرحوم آخوند در باب موضوع در حركت جوهرى » ( پاراگراف اول ) مطرح كردند در اينجا متعرض نشدهاند . ]