« حركت در حركت » يا « حركت مركّب » ؟
اصل نظر آقاى طباطبايى مطلب درستى است ، ولى اينكه ما آن را « حركت در حركت » بدانيم قابل مناقشه است . اين يك نوع حركت مركب است و حركت در حركت شمردن آن محل اشكال است . يك مثال براى حركت مركب حركت زمين است . زمين حركت وضعى دارد و در همان حال حركت ديگرى هم دارد كه حركت انتقالى است . اين حركت ، مركب هست ولى حركت در حركت نيست . ( البته وضعى شمردن حركت زمين به دور خود محل اشكال است « 1 » . ) زمين در حالى كه حركت وضعى دارد حركت انتقالى هم دارد ، نه اينكه حركت وضعى آن در حركت انتقالى است تا نوعى حركت در حركت باشد . حال اگر كسى به مطلبى كه آقاى طباطبايى مىفرمايند قائل شود ، به نوعى از حركت قائل شده كه اسم ندارد و در واقع چون محسوس نيست عرف براى آن اسم نگذاشته است . ايشان براى اولين بار يك نوع حركت عرضى مثل حركت در أين ، حركت در كم ، حركت در كيف و حركت در هر عرضى را كشف كردهاند و درست هم كشف كردهاند . معناى اين نوع حركت كه بايد براى آن اسمى پيدا كرد اين است كه شىء در حالى كه يك حركت را انجام مىدهد حركت ديگرى را هم انجام مىدهد . پس اين « حركت در حركت » نيست گرچه حركت مركب هست .
هامش
( 1 ) . اين بحث را بعداً مطرح مىكنيم كه آيا [ با توجه به تعريف حركت وضعى ] اين مطلب صحيح است كه زمين در عين حركت وضعى حركت انتقالى دارد ؟ اگر شىء در مكان خودش ثابت باشد و فقط دور خودش بچرخد ، مثل كرهاى كه حول يك محور ثابت مىچرخد ، اين يك حركت وضعى است . شىء بدون اينكه مكانش تغيير كند ، نسبتش با محيط عوض مىشود . ولى گاهى يك شىء كه به دور خودش مىچرخد حركت انتقالى هم مىكند ، مثل چرخهاى اتومبيلِ در حال حركت . اگر اتومبيل بالاتر از سطح زمين نگه داشته شود و چرخهاى آن بچرخد اين حركت وضعى است ، ولى وقتى اتومبيل در حال حركت است آيا واقعاً مىشود گفت كه يك شىء ، هم به دور خودش مىچرخد و هم حركت انتقالى مىكند ؟ اين به يك معنا درست است و به يك معنا درست نيست و بستگى به تعريف دارد .
براى اينكه بفهميم حركت چرخ اتومبيل چگونه است نقطهاى سفيد بر روى چرخ به عنوان علامت مىگذاريم . وقتى اتومبيل حركت مىكند نقطهء سفيد يك حركت انتقالى روى خط منحنى [ يعنى يك نوع حركت نوسانى ] خواهد داشت . پس چيزى به دور خودش نچرخيده و مسير دايره مانندى طى نشده است . [ تفصيل اين مطلب در جلسهء سىام آمده است . ]