بخواهد تدريجاً حركت كند ، پس نفس تلبس آن به حركت يك امر تدريجى است . وقتى مىگوييم « شىء تدريجاً مسافتى را طى مىكند » يعنى بعضى از مسافت را طى كرده و بعضى از مسافت را طى نكرده است ؛ به همين منوال وقتى مىگوييم « شىء تدريجاً دارد حركت مىكند » يعنى هم حركت كرده و هم حركت نكرده است و به تعبير ديگر هنوز اين شىء كاملًا حركت نكرده و راه نيفتاده است . پس وقتى مىگوييم يك شىء تدريجاً حركت مىكند خود راه افتادن را تبعيض كردهايم و اين ملازم با اين است كه مادامى كه اين تدريج باقى است ذرهاى از مسافت طى نشود ، زيرا اگر ذرهاى از مسافت را طى كند ، بهطور كامل به حركت متلبس شده است .
اين است كه ايشان مىگويد لازمهء تدريج در تدريج در يك شىء ، امعان در آن شىء است . اگر بگوييم شىء مسافت را تدريجاً طى مىكند ، معنايش امعان در مسافت نيست ، معنايش اين است كه اين مسافت را آناً فآناً طى مىكند . اما اگر بگوييم كه اين شىء تدريجاً حركت مىكند ، به اين معنا كه پيدايش حركت آن ، امرى تدريجى است و مثلًا يك ساعت است كه مشغول به حركت در حركت است ، لازمهاش اين است كه در همان حالت اوليهاى كه از نظر مسافت بوده باقى بماند .
پس شىء حركت نكرده است و بنابراين حركت در حركت هم صورت نگرفته است .
اين هم بيان دوم .
حال مىپردازيم به بيان يا جهت سومى كه مرحوم آخوند ذكر كرده است . در اينجا ايشان مطلبى مىگويد كه چنان كه عرض كردم عبارت ابهام دارد و روشن نيست كه آيا دنبالهء حرف پيش است و يا امرى است على حده . فرض كنيم آن مقولهء أن يفعل تسخين است . تسخين يعنى گرم كردن تدريجى و تسخّن به معناى گرم شدن تدريجى است ، همچنان كه تبريد يعنى سرد كردن تدريجى و تبرّد به معناى سرد شدن تدريجى است . وقتى ما شيئى را گرم مىكنيم مثلًا آب را به وسيلهء آتش گرم مىكنيم درجهء حرارت آن تدريجاً بالا مىرود . اگر تسخين ، يعنى اين تدريج در گرم كردن بخواهد خودش تدريجى باشد ، يعنى مثلًا آتش « تدريجاً » دارد « تدريجاً » گرم مىكند ، لازمهاش اين است كه اين حركت به سوى تبريد باشد نه به سوى تسخين و حال آنكه حقيقت تسخين اين است كه اين شىء تدريجاً گرم شود ، يعنى درجهء حرارتش تدريجاً بالا برود . پس اگر تسخين ( تدريجاً پيدا شدن گرما ) تدريجى باشد ، لازمهاش اين است كه اين حركت كيفى به جاى سخونت به سوى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 345
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٤٥