است ( از جهت انتسابش به فاعل ، مقولهء أن يفعل و از جهت انتسابش به قابل مقولهء أن ينفعل است ) حركت در اين دو مقوله محال است « 1 » .
ايراد حاجى و علامه بر مرحوم آخوند
چنان كه قبلًا اشاره كرديم در اينجا حاجى و آقاى طباطبايى ، هركدام از يك جهت ، بر اين كلام مرحوم آخوند كه حركت عين مقولهء أن يفعل و مقولهء أن ينفعل است ايراد گرفتهاند . حاجى نظرشان به اين جهت است كه حركت روى مبناى مرحوم آخوند اصلًا داخل در ماهيات و از سنخ ماهيات نيست تا بعد بگوييم عين يك مقوله هست يا عين يك مقوله نيست . باب مقولات باب ماهيات است و باب حركت باب نحوهء وجود است و به همين جهت است كه حركت در مقولات مختلف پيدا مىشود ، و الّا يك ماهيت محال است كه داخل در چند مقوله باشد ولى آنچه از سنخ وجود است مىتواند در چند مقوله تحقق داشته باشد . خود مرحوم آخوند كه موجود را به ثابت و سيال تقسيم مىكند و حركت را نحوهء وجود مىداند چطور مىتواند قائل شود كه .
هامش
( 1 ) . در اينجا يك انتقاد كوچك بر مرحوم آخوند مىشود گرفت كه شايد اين انتقاد را بتوان انتقاد لفظى ناميد و در اينجا يك تناقض ظاهرى در عبارات مرحوم آخوند هست . ايشان مىگويند بعضى گفتهاند كه حركت عين آن مقولهاى است كه حركت در آن واقع مىشود . بعد گفتند اين مطلب بهطور مطلق صحيح نيست ، يعنى حركت عين همهء مقولاتى كه در آنها واقع مىشود نيست ، بلكه عين بعضى از آنهاست . معنى اين عبارت اين است كه در ميان مقولاتى كه حركت در آنها هست ، در بعضى از آن مقولات ، حركت عين آن مقوله نيست و در بعضى از آن مقولات ، حركت عين آن مقوله هست . پس معنى عبارت مرحوم آخوند اين است كه حركت عين بعضى از مقولاتى است كه حركت در آنها واقع مىشود و عين بعضى از مقولاتى كه حركت در آنها واقع مىشود نيست . آن دو مقولهاى كه حركت عين آنهاست و حركت در آنها واقع مىشود مقولهء أن يفعل و أن ينفعل است . بعد مىگويد : « و لهذا يمتنع أن تقع الحركة فى شىء منهما » : لهذا حركت در اينها محال است .
اين سخن درست نيست زيرا شما مىگوييد بعضى گفتهاند حركت عين مقولهاى است كه حركت در آن واقع مىشود و بعد مىگوييد اين در همه جا درست نيست و تنها در بعضى موارد درست است و آن در مقولهء أن يفعل و أن ينفعل است . پس در اينجا حركت ، عين مقولهاى است كه حركت در آن واقع مىشود و اين با جملهء بعدى كه مىگوييد لهذا در اين مقولات حركت واقع نمىشود نمىسازد . اين يك تضاد و تناقض ظاهرى در كلام مرحوم آخوند است و البته مقصود روشن است ولى اگر كسى بخواهد مؤاخذهء لفظى و عبارتى بكند اين تناقض هست . مقصود ايشان اين است كه حركت ، عين بعضى از مقولات است كه در آن مقولات حركت نيست و حركت غير بعضى از مقولات است و در آن مقولات است كه حركت واقع مىشود .